Minggu, 24 Januari 2021

LIAN IDA! NEON IDA! FIAR IDA TANBA FUAN NE’E NA’IN MAK Ó.

 


LIAN IDA! NEON IDA! FIAR IDA

TANBA

FUAN NE’E NA’IN MAK Ó.


Imajen: Facebook

Hakerek-Na’in         : Ricarso Amaral

Estudante                  : UNTL

Faculdade                 : Filosofia e Ciências Humanas, (FFCH). 

 

Você é minha estrela

Barack Obama

“Sé, ita hakarak hetan fini hosi domin entaun tenke prense ho prezensa, sem runguranga tanba wainhira ita atu hetan hadomi ida loloos tenke hamutuk ho seriedade tanba kauza hosi susesu mak tenke investe ho kosar ween hafoin atinji metas esforsu nian, hadomi la hhili ita-nia beleza no ita idaidak nia fuan mak hili beleza prezensa nian, hodi halao prosesu hadomi atu bele hetan fini hosi domin, nune’e; sé, prezensa ne’e, hadomi konsidera ba! Sé, prezensa ne’e, falsu entaun ignora ba!”.”Ha’u-nia hamnasa sempre hamate buat folin laek sira ne’ebé ezisti sem koñese no lalika hadomi ema ho prezensa ne’ebé falsu tanba domin ne’e na’in mak fuan”.

Lian ida, neon ida, fiar ida tanba fuan ne’e na’in mak ó. Emar sé-sé de’it ne’ebé ezisti iha sékulu XXI hakarak kaer realidade ne’e tanba buat hotu-hotu ko’alia kona-ba direitu (liberdade) moris ka obrigasaun (deveres) iha universu ohin loron nian ka mundu modernu, mundu globalizasaun ka mundu dominante ho teknolójia, ne’ebé halo emar wain koñese malun liuhosi Media Sosial hanesan Facebook, Instagram, WhatsApp, twitter no seluk tan maibé ne’e Media Sosial tanba na’in mak emar ne’ebé kria hosi hanoin, atu hetan lukru ka osan hodi haboot nia-an no koñesidu iha mundu maibé ita hotu-hotu labele nega Media Sosial tanba Media Sosial! Ohin loron, ita bele koñese malun no fahe hanoin ispirativu no motivasaun sira ba emar hirak ne’ebé frustasi ho moris atu hakat pasu ba oin hodi atinji mehi ka metas esforsu nian ho maneira ne’ebé la hanesan hosi loron ba loron, tantu iha Timor no Mundu.

Nune’e; iha loron hirak liubá, ha’u hatuur de’it hanoin balun liga ba relasaun hadomi nian hateten “ko’alia kona-ba beleza (bonita no bonitu) nian maória ita deskobre liuhosi kulit la’os fuan no emar hirak ne’ebé nia beleza ( bonita no bonitu) ezisti iha fuan entaun Maromak, fihir no hili sei moris iha domin inkondisonal tanba imi-nia fiar liu ba imi-nia fuan la’os la’os fiar liu ba imi-nia kulit ne’ebé atan ba isin lolon nian! Sé, imi la fiar husu took ba Maromak, ita tauk liu atu hadomi ema liuhosi haree dúke fuan rasik mak hili! Sé, ita buka ida ne’ebé di’ak mak ita hetan ona agradese ba nia prezensa, sé, ita buka atu hetan fali ida ne’eb’e aumenta de’it liafuan ida “ DI’AK LIU ka ida TERBAIK LIU” entaun buka no buka ba, fiar ka la fiar! ARREPENDIMENTU maka resposta ba presaun no atan ba prezensa falsu sem ezisti “onestidade no konsiderasaun”. Hanoin mak hatuur la’os intensaun atu insulta hirak ne’ebé iha beleza kulit nian lae! Maibé tulun malun la’os buka naran no atu hetan osan! No ita sei moris entaun ita hatutan lian Maromak nian”, ah hosi status ne’ebé, ha’u tau iha krítika balun hosi kolega sira maibé hatuur hanoin dook uitoan hosi saida mak status facebook ne’e nia intensaun maibé agradese ba sira tanba bele fó hanoin ne’ebé di’ak atu ha’u bele iha forsa hodi hakerek saida de’it relasiona ho traajedia oioin.

Dala wain ezisti iha realidade moris, emar wain mós hakarak sente saida mak (induvídu) seluk sente no hatudu liuhosi relasaun íntimu/a (hadomi) nian, iha sirkulasaun moris emar-wain nia observasaun iha realidade moris nian, tantu iha Timor no Mundu, ne’ebé matan haree direita, indireita, akompaña mós hosi film romantiku sira, haree hosi imajen oioin ne’ebé lensa fuan no matan nia haree nomós kapta metin hodi sente no sadik rasiu atu hanoin maibé relasaun ida ne’e depende ba natureza moris indivídu nian, sé ema ida mesak, sei labele hatudu saida mak emar-na’in rua seluk hatudu iha relasaun hadomi nian entre parseira ho parseiru hodi sente ksolok moris nian kona-ba sentimentu ne’e nia na’in loos mak sé? Imajen ne’ebé hatuur iha leten testu nian, fó espasu ba ita hotu-hotu, liliu ba hirak ne’ebé iha ona parseira eh parseiru moris durante ne’e, hatene di’ak tebes no akompaña hela realidade ida ne’e, espera katak relasaun inítima/u hadomi nian, sei metin no nakonu responsabilidade ba hadomi nian no sai buras no nabilan hanesan loron matan dader nian lenu ita hotu-hotu nia moris! Artigu ne’e, hakerek-na’in, hakerek tanba haree realidade konkretu hosi loron ba loron iha sosiedade maibé indivídu idaidak mak sai na’in no halao ho maneira domin ne’ebé diferentes no loke espasu ba emar seluk atu banati tuir hahalok pozitivu sira no influénsia maka’as ba hirak ne’ebé foin hahú ninia prosesu atu hamtin tali hadomi nian, bele komprende klean liután sentidu domin ba emar hirak ne’ebé seriu atu forma uma-kain tenke la’o tuir doutrina ne’ebé, hakerek-na’in tatoli hela kona-ba lian ida, neon ida no fiar ida maka tenke book-an ho seriedade, ho kuidadu, ho koñesimentu, ho onestidade, ho maneira rasik, ho fiar-an rasik, ho esforsu-an rasik, ho politiku rasik, ho asaun rasik, ho responsabilidade rasik, ho moral rasik, ho étika rasik, ho karidade rasik, ho hanoin rasik, ho liafuan rasik, ho sentimentu rasik, ho kosar we’en rasik, ho desizaun rasik, ho hakarak rasik mak bele sente no simu realidade hosi “lian ida,  neon ida, fiar ida tanba fuan ne’e na’in mak ó”.

Emar hotu-hotu ne’ebé moris, hakarak ka lakohi idaidak tenke foti desizaun ba ninia razões rasik no iha hanoin rasik, atu ko’alia sai ba nia parseira/u iha relasaun íntima/u hadomi nian tanba wainhira ita iha relasaun ida metin no forsa maka ita tenke iha neon ida entaun ita hahú kuda metin atu komprende malun ka kompleta malun no fiar malun atu la’o ba oin ho desizões ita-nian rasik, hodi sai momentu ne’ebé nakonu ho ksolok (eudamonia)., No liuhosi fó hanoin ba malu sei lori ita atu iha razões, hodi deskreve sai ba ideias hanesan evidénsia ba fiar nian, sé, hakarak relasaun ne’e metin liután dalan úniku mak hakerek ideias ne’ebé entre ita ho parseira deside! Atu hakerek metin iha ita-nia fuan tanba fuan nunka bosok realidade no fiar ka la fiar realidade nafatin realidade, fuan nafatin fuan, hanoin nafatin hanoin, razões nafatin razões, desizaun nafatin desizaun, ideias nafatin ideias liuhosi hadomi malun mak tenke rona no rona malun no lian ida tanba wainhira ita ho ita-nia parseira lian ida laiha emar ida sei sobu no harahun konfiansa ne’ebé ita-nia parseira tau fiar no hadomi ita iha kualkér momentu ne’ebé de’it tanba hadomi na’in mak fuan no hanoin rasik na’in mak kakutak ne’ebé loron-kalan ita-nia isin lolon servisu maka’as lori ba mai too mate.

Emar sé-sé de’it, hakarak hetan, hakarak haree no hakarak sente ka hakarak iha duni ema ida ne’ebé la haree ba saida mak ema (indivídu) ne’e iha hanesan bonita/u, riku ka ki’ak, matenek ka la metenek, hatais di’ak ka la di’ak, motor eh kareta iha ka laiha no kaer telefone ka la kaer ho matan-nia haree no fuan rasik sente hodi julga relasiona ho imajen ne’ebé hateten katak “labele hein nia susesu no hamutuk ho nia too susesu”, ohin loron, iha Rai murak doben Timor, atu hetan no haree relasaun íntimu hadomi ida ne’e, difisil tebe-tebes maibé sei iha balun mak la’o tuir doutrina ne’ebé dale hela ne’e só hatuur de’it koñesimentu naton ne’e maske realidade subar-an no mundu mós hahú foun ba beibeik iha sosiedade Timor-nia haree maske ida ne’e la fasil atu muda maibé ita emar rasik tenke muda hanoin, tenke hahú halo sai fasil fali tanba mundu ne’e hetan hamaluk no harame hosi ema ba ema tanba ezisti feto tenke iha mós mane katak ha’u ida bodik ba ó, ó iha bodik mós mai ha’u.

Tanbasá labele hein nia susesu? No tanbasá hamutuk ho nia too susesu? Entre mahusuk rua ne’e, loke espasu ba ita hotu-hotu atu hanoin, atu aprende, atu sente, atu haree, atu komprende, atu simu, atu hatudu, atu hatene, atu konsiénte, atu motiva, atu esplika, atu refleta, atu nonok no hakerek fila fali realidade pasadu nian hanesan Filozófu Socrátes rasik hateten ”hakerek ne’e, hamoris fali buat ne’ebé mate ona”, tan ne’e, ita hirak ne’ebé sei moris no hasoru problemas oioin iha realidade moris nian tenke hakerek no hakerek atu nune’e wainhira prosesu lori ita kaer ona mehi ne’ebé ita-an-rasik sente no simu realidade ne’ebé tuir prinsípiu moris entaun ita-rasik sei husu fila fali ba esperensia pasadu nian hodi dehan tanbasá? ohin loron, ha’u bele sai nune’e? Meramente pensamentu maibé sentidu klean tebes tanba hafutar ho trajédia oioin hodi hakores ita-nia moris ho momentu la hanesan no indivídu ne’ebé na’in ba moris mak indivídu ne’ebé hatene nia-an no hatene aprende hosi ki’ik no haktuir nia istória moris prense ho memória maske istória diferentes ho emar seluk ne’ebé sirkula ita loron-kalan iha moris loro-loron nian hanesan provérbios Biblia nian haktuir dehan “keta husik hela domin boot no lara metin. Kesi sira iha ó-nia kakorok; hakerek sira iha ó-nia fuan laran; hodi nune’e, Maromak no ema sei kontente ho ó no haree ó nu’udar ema ne’ebé matenek”. ( provérbios 2:19-3:36).

Saida mak ita bele halo wainhira ita sei moris, dala ruma ita idaidak iha planu moris, prinsípiu moris diferentes maibé prosesu mak sei sai na’in no matadalan ba lialoos, sé ita bosok ita-nia-an, ita-nia fuan sei tanis, sé, ita bosok ita-nia prinsípiu entaun ita falla iha prosesu moris maske nune’e, ita sei iha forsa no hanoin atu hahú ho maneira moris ne’ebé la hanesan sé, ema ne’ebé koriuju ba prosesu nia sei kaer uluk progresu, sé, ema ne’ebé iha uluk progresu nia mós sei sadere no hahú hosi prosesu maske realidade ne’ebé nia kaer Inan/Aman-nian esforsu ho prosesu kontraditóriu maibé iha mundu emar ne’ebé moris ona hotu-hotu tenke hahún ba prosesu tanba kauza hosi moris loloos mak prosesu la’os progresu mak autór prinsipál ba moris nune’e mós relasaun íntimu hadomi nian entre feto no mane ida, hakarak koñese malun atu moris iha prosesu namora no dalan úniku mak tenke hahún hosi liafuan husu no wainhira liafuan ne’ebé hasai hosi mane nia ibun mak sempre hateten ho moe maibé moe ne’e fofoun de’it wainhira feto ida rona tiha lia tatoli hosi mane ida, feto ne’e mós ho seriedade atu rona hodi tetu la’os naran simu tanba dala ruma feto ne’e rasik sei dúvida no admira kona-ba liafuan husu ne’e, nia sentidu saida ida loos, tebes ka lae? Husu ne’e, keta nia halimar de’it karik! Bele loos ka ida mós bele halo feto ne’e mós fiar-an katak maske nakonu ho simplesidade maibé iha mane barak mak laran monu hela ba nia beleza natural ne’ebé kriatura Maromak nian úniku iha Timor no mundu.

Hakerek-na’in mós hakarak hatuur hela hanoin balun kona-ba Inan feton sira nune’e, istóriakamente, feto nu’udar kriasaun úniku no espesiál iha Timor no mundu, no desde Na’i Maromak kria mundu tuir nia “matenek” rasik ne’ebé umanu “ema” la hatene atu buka tuir abut no hun loloos kona-ba moris ne’e nia sentidu mai hosi ne’ebé maibé umanu “ema” só hatene moris no la’o tuir saida mak iha moris ne’e nia viajén.

Liafuan feto, lulik no sagrada tebes iha ema idaidak nia “hanoin no fuan” tanba hosi feto fó matak no buras iha Timor no mundu, ema mak kriatura úniku no valór liu buat hotu-hotu iha moris ne’e nia viajén maski iha feto balun moris mai nakfilak hikas ka mate ne’ebé ita hanaran anju tan “ema” mai hosi rai sei nakfilak hikas ba rai no feto nu’udar individu ida ne’ebé labele fahe tuir ema idaidak nia hakarak iha esénsia moris nian.

Feto mak ema ida ne’ebé espesiál tebes ka úniku iha Timor no Mundu, no feto mós hahoris domin no kous liafuan domin no produz “beleza mundu” nian hahú hosi “oin, isin, ko’alia, hamnasa no hatais. Tempu barak “feto” moris iha ambiente mundu nian hodi haree hetan hahalok hirak ne’ebé feto sira hasoru ka infrenta no laran sente triste tebes, no fuan dodok, tan ema barak tebes harahun feto nia “dignidade” no la fó valor maximu ba “feto” ninia moris ho dignu tan halakon feto nia “orinálidade” loloos maka “virgen”, feto ninia orijin loloos no dignidade aas liu maka “virgen” ka hirak ne’ebé sei klosan eh feto ran hela no idade seidauk bele atu koñese relasaun seksual ho razaun físikamente seidauk prontu atu simu konsekuénsia nakukun ne’e maske ohin loron, Inan feton barak mak la tau aas sira-nia-an nu’udar feto maibé ba hirak ne’ebé hasantu sira-an grasa horik ho imi tanba imi mak feto ne’ebé prontu hatudu realidade atu servi mane ne’ebé Maromak sei haraik ba imi hodi forma uma-kain nakonu ho domin inkondisiónal hanesan Adão buka hatene nia-an hosi Eva dehan «Ó mak isin hosi ha’u isin; ruin husi ha’u- ruin» (cfr. Gn 2,23: Esta é, realmente ossos dos meus ossos e carne da minha carne). Nune’e; wainhira emar ko’alia kona-ba hadomi signifika sai hosi ita-nia an (egoismo) hodi ba hasoru ema seluk (o outro), basá iha ema seluk ita hetan “descobre” ita nia-an “si mesmo”. Tanba liafuan domin nu’udar “O Cuidado do Outro” Papa Bento XVI, apresenta mós experiência domin nu’udar “experiência do cuidado do outro pelo outro”.

Orgullu, sai feto ne’ebé kous Domin, maski todan no la fasil atu simu realidade tan feto, kriasaun úniku hosi Na’i Maromak ne’ebé falun mutin ho beleza moris iha kualkér segundu, minutu, oras, loron, semana, fulan, tinan, sékulu no remata ho dekada. Haksolok tan moris maski simu knaar nu’udar “Feto” no sai “ Inan” ida ba oan sira iha moris ne’e nia viajen, Maromak kria buat hotu mesak furak iha Rai ne’e nia leten, hahú hosi; Rai, lalehan, duut, ai-horis, bee, balada maus, balada fuik, ikan, ahi, udan, maho-been, kalohan, anin, manas, malirin, loron-matan, fulan, fitun, tasi no ema rasik atu haree hodi sente moris ne’e nia furak ka beleza. Nune’e mós “Feto” ne’ebé Na’in Maromak kria nu’udar ema tuir Nia ilas ho matenek, maneira úniku tebes iha mundu ne’e, desde kriasaun hotu-hotu Na’i Maromak kria tuir idaidak nia tempu. Fasil moris iha mundu ne’e maibé todan tebes sai “feto” ne’ebé labele nakfilak an ba buat saseluk hanesan “mane” rasik tan buat ne’ebé Na’i Maromak kria tuir idaidak nia dalan hodi hakonu, hamaluk no harame mundu tan kriasaun hotu-hotu iha Rai ne’e nia leten, sei haburas no kria hodi hafoun hikas kriasaun sira seluk hosi“ema”  ba “ema” tuir Na’i Maromak nia hakarak hosi tempu ba tempu iha mundu ne’e nia viajen.

Nu’udar “feto” konsénte, fuan no kakutak la prontu atu haree hodi hanoin ba realidade dodok ne’ebé akontese hosi tempu ba tempu iha sosiedade nia leet. Basá, hamnasa ba hirak ne’ebé laiha kapasidade no responsabilidade ba ninia “virgen no dignidade” tan moris ne’e nia viajen iha mundu nune’e; “feto” la’os objetu no ba ha’u Inan-Feton Timoroan hotu-hotu atu aprende hodi komprende molok imi arrepende iha tempu tuir mai, ne’ebé konsénsia rasik sei fó ninia rezultadu finál, atu fila hodi haree ba realidade pasadu nian, ne’ebé dook tebes iha ita idaidak nia imajinasaun no sei labele kura ho ita nia haree tan lia pasadu lia “imajinasaun”. Laran moras, falun metin ho kulit nu’udar na’in ba fuan no mata-been sulin habokon kulit hanesan atan ba isin lolon no simu realidade nu’udar “feto” presente ne’e simu ho orgullu tan ha’u “ema” kriatura ilas Na’i Maromak nian, ne’ebé kria hosi (onipopente no oniscente) nu’udar na’in ba koñese no hatene buat hotu-hotu iha mundu.

Normálmente, feto mak sempre sai lalenok ba “beleza ka bonita” iha kualkér momentu hotu-hotu tan feto nia beleza mak sai autóra hodi konvida mane-nia matan atu haree kmook ne’ebé ezisti iha feto-nia isin lolon no feto mós presija nia saseluk hanesan mane atu bele kompleta malun liuhosi forma uma-kain hanesan lia dale “ha’u iha tan ó no ó iha tan ha’u ka isin ó isin, lulik no sagrada tebes refere ba “Feto” no mós isin ó isin, lulik no sagradu refere ba “Mane”.

Tanbasá fiar ida? Sé, ita hadomi ema ida entaun ita iha (fiar ida) de’it no wainhira ita fiar feto ka mane ne’ebé simu no konsidera ita-nia sentimentu entaun fiar hahú kuda metin no sai forte iha situasaun saida de’it maske bele dook ka besik no bele dehan katak fiar malun mak dalan loos no hadomi loloos, kuantu mais ita hadomi entaun kuantu mais ita fiar malun maibé depende ba indivídu idaidak la’os emar hotu-hotu ne’ebé hala’o relasaun hadomi nian tanba ema balun hadomi uja liu hanoin la’os fuan eh sentimentu no sentimentu bele naben lalais kuantu mais ita hadomi ema uja ita-nia hanoin maibé la’os fuan, dala ruma ita esforsu no ko’alia ho onestu ba feto ne’ebé ita hadomi uja ita-nia misaun fuan nian la’os misaun hanoin nian, mas realidade kontraditóriu tanba feto balun ita esforsu-an no halo saida de’it ba sira maibé feto ne’e rasik laiha sentimentu hadomi nian ba ita (mane ka feto), entaun ita labele fó sala ba feto tanba sentimentu eh hadomi ne’e iha ninia misaun rasik! Sé, ita laran maus ba feto ida ka mane ida ita tenke uja maneira saida de’it maibé ita labele obriga fuan atu simu tomak (totalmente) realidade ne’ebé hatudu sem, hadomi hanesan Antoine de Saint-Exupery, dale ho lian InglesLife has taught us that love does not consist in gazing at each other, but looking outward together in the same direction” (Hidup telah mengajarkan kita bahwa cinta tidak berisi "saling memandang", tapi cinta berisi "bersama-sama melihat satu arah yang sama").

Atu husik hela testu ne’e nia viajen, ha’u, só bele esplika sentidu hosi imajen ne’ebé hatuur ona no esplika mós tema ba ne’e maske la espesífiku liu tanba imajen ne’e emar barak mak fahe ka share tutan ihaha’u-nia pajina facebook nian hodi hafutar ho lia folin laek hirak ne’ebé hateten “hanoin lori ha’u atu hateten sai nune’e; dala ruma emar wain hadomi ema uza hanoin la’os fuan tanba ha’u ain hakat, ha’u hanoin kona no ha’u funa sente”.

Espera katak liuhosi artigu simples ne’e, bele inspira no motiva ita hotu-hotu ne’ebé asesu hodi lee ideias ne’ebé deskreve iha testu ne’e nia laran maske simples maibé hakerek-na’in, hakerek liafuan nakonu fuan ba leitóres sira hotu-hotu iha ne’ebé de’it nune’e; ita tulun malu liuhosi hakerek dúke ko’alia sem hakerek no fin ita nunka koñese realidade ko’alia no hakerek nian mak ida ne’ebé? nian mak Maibé hakerek-na’in mós la’os ema ne’ebé matenek liu eh domina liu, laek! No hakerek–na’in, nakloke ba leitóres sira-nia krítika no sujestaun hodi hadia di’ak liután artigu ne’e iha loron foun ne’ebé sei mai no rekomendasaun ba tema foun ka krítika no sujestaun hosi leitóres sira, ha’u sei simu ho domin inkondisionál ! Só bele fahe hanoin foun liuhosi hakerek maske foin hahú hosi aprende tanba hakerek mak evidensia sem bosok no foti-an.

“Hakerek la’os tanba matenek maibé moris atu komprende la’os atu dekór”.

Referensia asesu sira:

1.     1.  Htts://www.vatican.va/content/francesco/it/messages/lent.index.hmtl.

2.      2. Sagrada, Biblia [SB. ]versaun Tetun, 2018.

3.     3.  Www.cinta dan motivasi.com

4.    4.   osegredo.com.br

 

Jumat, 15 Januari 2021

POEZIA AMIZADE SEM RAZÕES

 

POEZIA

AMIZADE SEM RAZÕES

                                                Hakerek-Na’in: Ricarso Amaral.

 

Moris ne’e furak tebes tan ita haree realidade mundu nian.

La sente moris lori ita atu hamutuk iha fatin ne’ebé,

Ita la imajina hodi hasoru no dada lia mesak kmo’ok

Momentu ne’ebá la ezisti domin no filisidade ba ita idaidak nia moris

No derepente ambiente moris nia obriga ita-an atu hola parte

Iha relasaun belun nian ho lialoos... no la sente segundu barak tebes

Ita hakur liuhosi hamnasa oioin iha fatin ne’ebé ita dada lia

Too oras fahe malun no fila kotuk hela ain fatin iha fatin furak ne’e;

Nune’e, loron too ita fila no kontinua dada lia ho istória oioin

Ho hamnasa ne’ebé furak entre ita ho ita-nia hamutuk

Liu tiha ita-nia dada lia domin amizade hahú mosu

La imajina no hanoin ita-nia hamutuk sentidu iha ne’ebé

Maibé tempu lais liu iha ita-nia hamutuk ne’e

Ita koko atu hamutuk no hamutuk nafatin iha ambiente amizade nian

Nu’udar belun rohan laek... hosi ne’e mosu hanoin oioin

Atu halo loos saida iha relasaun amizade ne’e ho ksolok moris nian.

Ita hanoin atu sai belun ne’ebé labele hetan sobu hosi natureza saseluk nian

No ita koko hahú planu ba loron tuir mai liuhosi amizade belun nian

Sem razaun no falun metin lialoos iha momentu ne’e... ita fiar ho hadomi

Malun maski ita-nia diferente iha isin lolon lulik moris nian

No oin beleza isin lolon nian hodi haforti ita-nia relasaun sai metin liu tan

La sente no la espera momentu ne’e ita amizade sai buras liu ta

Liuhosi tulun malu no suporta malun iha ambiente familiar

Teki-teki lori lia tatoli iha natureza amizade nian,

Katak domin hahú buras no metin dadaun, iha momentu ne’e ita kesi metin ona

Viajén moris ne’e lian ida de’it mate ka moris amizade sem razões

La kleur rona lia anin hosi relasaun amizade atu kotuk iha dalan klaran

Ha’u fuan tanis tebes tan unidade amizade atu hahú naksobu iha momentu ne’e

Ita hotu triste no laran dodok ba lia moruk hirak ne’e!

Maibé ha’u fiar ita-nia hamutuk kompremetidu atu sai feton no na’an

Ita husu harohan ba na’i ne’ebé na’in ba amizade ida ne’e, atu

Sai lalenok ba ema seluk iha aventura moris nian

Too finalidade... ita hotu mehi no sente iha fatin ida ne’e

Fatin ne’ebé sagradu/a ba ita-nia amizade sem razões.

Maski ita triste no ita tanis ba hamlaha no hamro’ok

Ita tanis ba ema ne’ebé ita hadomi halo ita laran moras

Maibé ita-nia hamutuk mak dalan úniku hodi tulun malu liuhosi

Motivasaun hana’i lialoos no hadomi malun

Ita atu agradese ba sé kona-ba moris ne’e nia viajén

Klaru ké ita agradese ba Inan/Aman no familiar sira hotu ne’ebé tulun

Ita-nia moris too ita rasik hetan malun no sai belun ne’ebé soin domin rohan laek

Fiar nafatin ba iha ita-nia amizade ne’e sei eduka ita to'o

Ita-nia jerasaun tuir mai buka nafatin malun

Hanesan ita-nia momentu sira iha knua matenek nian.

Karik ita hirak ne’e hotu... ida ne’ebé susesu haktuir netik ami seluk nia lian

Keta husik malun too ita atinji mehi hodi realiza realidade estudu nian.

Maske ita sei prepara iha kadeira universidade nian... ho vizaun la hanesan

Ha’u hakerek ho matan be’en ba amizade ida ne’e.

La’os tempu atu ita husik malun leet de’it nune’e, fiar ba loron barak ita aprende,

Loron aban ita hanoin no planea, fiar ka la fiar sei realiza duni mehi!

Ita hotu nian maske sei kleur no fiar-an ba aproveita nafatin aprende.

Hosi ita-nia pasadu sira atu sai matadalan...

Moris nian iha ita-nia komprimisiu amizade nian sem razões...

Ita husu no hasa’e nafatin orasaun atu ita-nia sai amizade forti liu tan

Se iha fututu ita hotu-hotu susesu hakerek netik istória amizade iha,

Ita idaidak nia livru memória nian hodi nune’e labele lakon,

No ita hotu nia naran ha’u sei hana’i ho forsa moris nian.

Iha ha’u-nia segredu moris... too hakotu ha’u i’is

Hamutuk nafatin eh to'o,

Wainhira ita susesu ona hakerek ba iha idaidak nia agenda!

Kona-ba amizade ne’e,

Iha momentu kmo’ok joven nian.

Liliu iha fatin lulik no sagradu hanesan knua matenek nian,

Mak UNIVERSIDADE NASIONÁL TIMOR LOROSA’E (UNTL).


Selasa, 12 Januari 2021

SENTIDU FILOZÓFIKU KONA-BA ESPERÉNSIA INESKESIDA

 

SENTIDU FILOZÓFIKU KONA-BA ESPERÉNSIA INESKESIDA.


Hakerek-na’in                       : Ricardo de Carvalho S. Amaral

Estudante                               : UNTL

Faculdade                               : Filosofia e Ciências Humanas (FFCH), sigla Portugués.

Klase                                       : II



″Hakerek hamoris fali buat ne’ebé mate ona″.

 

Sócrates

                 

      Artigu ne’e, hakerek-na’in hatuur atu suut sai ba públiku kona-ba «esperénsia fuan kanek» nian, nu’udar ema moris la kole atu ko’alia sai nia esperénsia ho sentimentu ne’ebé klean kada ema idaidak nian iha mundu konkretu ne’ebé emar sente, infrenta no lakon konfiansa total ba moris kabe «Domin no Hadomi» tantu feto ka mane. Nune’e, hakerek-na’in sei aprezenta mós poezia iha artigu ne’e nia laran.

      Objektivu hosi artigu ne’e mós, sei ko’alia oinsá bele tulun, oinsá bele realiza, oinsá bele tuur hamutuk, oinsá bele hanoin, oinsá bele aprende, oinsá bele komprende, oinsá bele hatene, oinsá bele inspira, oinsá bele hadia, oinsá bele motiva, oinsá bele enkoraja, oinsá mak bele toma responsabilidade, oinsá bele kuidadu, oinsá bele tau ba prátika ho kapasidade moral no ikus moris ho arrependimentu. Hakerek-na’in mós hakarak hatuur tema ne’e, hanesan tema prinsipál hodi haklean kona-ba ESPERÉNSIA INESKESIDA”, no sei suut sai mós esénsia domin nian, ne’ebé klasifika ba parte haat emar presija koñese, hatene no komprende didi’ak hosi ida ba ida seluk tanba realidade emar-nian maka esénsia hosi domin no hadomi}, maski emar wain seidauk sente no konsiénte relasaun entre «Domin Eros, Domin Afeisaun, Domin  Agape no Domin Philia».

      Importánsia hosi artigu ne’e, sei esplika ba públiku no lori ita hotu atu bele iha koñesimentu naton no simu koñesimentu foun balun ne’ebé! Presija koñese no hetan sentidu hosi artigu ne’e, liga ho realidade moris entre ita-nian relasaun domin no hadomi”, tanba importante tebes ba emar hotu-hotu ne’ebé dadaun ne’e, sei hanoin hela, sei ko’alia hela, sei hein hela, sei buka hela, sei koko hela, sei aprende hela, sei imajina hela, sei hala’o hela, sei mehi hela, sei sente hela, no sei dúvida hela ne’ebé nunka no nunka lakon iha emar idaidak nia jornada moris hosi tempu ba tempu no sei kapta metin iha neon emar nian. Hakerek-na’in, la’os ema matenek no ema ne’ebé sai na’in ba domin no hadomi tanba emar ne’ebé moris iha mundu sei mate tan domin no hadomi, tan ne’e, ita presija hahú ho hanoin ho seridade kona-ba «hadomi ema tenke prense ho domin inkondisional, no labele obriga domin sem hadomi, dala wain emar fiar liu domin dúke atu hadomi, emar sente no emar mós sei konsiénte/sadar diri ka hatene nia-an rasik tanba laiha ema-individu ida sai na’in ba domin no hadomi basá, realidade prova katak emar hotu-hotu ne’ebé moris sei mate no emar bele fiar-an atu sai na’in ba “domin no hadomi” maibé fiar ba ka la fiar mós, la buat ida tanba emar hotu-hotu sei hakerek iha neon no fuan kona-ba esperénsia fuan kanek ho hanoin simples katak “mahein atan ba domin». No atu konfirma klaramente kona-ba “domin no hadomi” entre konseitu ne’e mosu ba emar idaidak sem lisensa no esplikasaun detallamente maibé emar moris sempre fiar-an atu sai na’in ba “domin no hadomi” iha dalan klaran sai fali atan ba domin». Hakerek-na’in, sei hahú hosi prosesu haree, sente, komunika, hatudu, simu no realiza iha mundu inklui Rai murak Timor-Leste. Tuir mai ita ba koñese dahuluk liafuan–nia sentidu orijinal molok ita hakat ba hatene klean entre «domin no hadomi» tan ne’e, sei hatuur no ké tuir nia baze molok tama ba aventura hosi «Domin, Hadomi, Domin Eros, Domin Afeisaun, Domin  Agape no Domin Philia».

     Hakerek-na’in sei koloka mós mahusuk lima hodi suut tuir idaidak nia sentidu hodi  mellora di’ak liután artigu ne’e;

 

a.       Saida mak Domin no Hadomi?

b.       Saida mak Domin Eros?

c.       Saida mak Domin Storge ho Afeção?

d.        Saida mak domin Domin Philia?

e.        No saida mós mak Domin Agape?

 

I.                   LIAFUAN DOMIN

      Etimolójikamente liafuan “Domin” koñesidu ho hanaran “amor” (Lat), love(Ing),cinta” (Ind), “amor(Port), entre lian hirak ne’e diferentes maibé nia signifikadu ida de’it, ne’ebé ko’alia kona-ba «domin, amor, cinta no love» nune’e, hakerek-na’in, konvida ita hotu-hotu bele tama direitamente ba konseitu famozu «hadomi» no iha lian Tetun, ita toman bolu “hadomi”;“to love” (Ing); laran monu “falling in love”; want to, desire: hakarak; no like, fond of: laran kona; nune’e termu “gosta” impresta hosi lian Português hodi hatudu nia sentidu loloos ba emar no sasan ruma ne’ebé ita presija hosi loron ba loron.

      Domin katak sentimentu emar-nian ne’ebé naturalmente ezisti nanis ona iha feto no mane nia-an. Wainhira seidauk moris tanba sei iha prosesu lubuk ne’ebé ita idaidak nia Mãe kuidadu durante tempu naruk nia laran hodi «kuda metin iha fuan hanesan prizaun ba domin» no domin ne’e buras no nakonu wainhira ita hahú moris ona hosi matan ne’ebé loke atu bele haree hetan realidade namoran mundu nian, hafoin domin domina mós ita-nia-an hodi hamosu  konsiéntimentu entre laran monu ba malun mak hosi feto ka mane rasik mak sei sente, maski la soi atu hateten sai tanba fuan mak autór ba sentimentu domin ba saseluk (os outros), hakerek-na’in, ilujia ita hotu atu tama ba koñese klean liután konseitu «hadomi», no ba dahuluk, ita presija koloka hanoin balun atu nune’e, brani foti desizaun ruma hosi “lensa matan nian“ ne’ebé servisu maka’as atu haree hetan “feto” kriatura Maromak nian, ne’ebé iha “oin bonita ka beleza isin nian” eh hatais ne’ebé atrativu konvida «mane» bele fihir hodi kria konsentimentu «gosta ka hakarak hosi lensa fuan nian ne’ebé julga no sai  autór prinsipál ba domin rasik».

      Hosi domin ne’e rasik iha língua Grega, klasifika ba parte haat ne’ebé ema barak la hatene ninia sentidu hosi konseitu sira ne’ebé sei hatuur tuir estrutura entendimentu ser homano nian  maibé iha uma kreda sempre tatoli liuhosi amu lulik “Padre”, irman “Madre” , irmaun “frater” no amu bispu sira uza hodi halo esplikasaun ba ema hirak ne’ebé forma ona uma-ka’in atu hatene hodi aplika tuir dalan loos iha familia uma laran nian, no liafuan ha’at (4) diferentes maibé nia sentidu ida de’it katak ita foka ba «domin» no domin mak esénsia hosi konseitu sira hanesan «eros-domin conjugal»; hatudu entre feto ho mane, no baibain ita hanaran domin seksual no iha mitológia Grega nian personifika ba «deusa da beleza/fertilidade» hanaran Afrodite no «Deus do amor/procriação» hanaran Eros. Nune’e,  ita koko atu haree absolutamente hosi domin eros nia esénsia mai hosi ne’ebé? No oinsá ninia prosesu loloos hodi hamosu Afrodite, ita bele interpreta katakk hosi «Afrodite» mak hahoris domin “eros” tanba haree ba furak “beleza” nian no domin eros rasik moris hosi jestu fisiku, signifikadu hosi ne’e ita nota katak wainhira mane ida, laran hahú monu feto ida, tenke liuhosi maneira ruma atu bele hetan ema feto ne’ebé difensa iha sexu ka saseluk (o outro) tanba ninia oin kmo’ok, isin di’ak entaun saseluk hanesan mane laran monu ba feto ne’e tanba ninia beleza físika mak “atrai” atu koñese nia-an. Bainhira ita observa didi’ak pintura hosi Grega nian iha dezeñu furak ho imajen hatudu mane-klosan ida ne’ebé kaer rama iha liman no sentidu hosi rama ne’e, uza atu hána feto-ran ne’ebé halo nia laran-monu. Mane oan ne’e laran-monu dahuluk tanba feto ninia “beleza do corpo” ka feto nia kmook isin lolon nian. Ita haree momoos katak imajen ne’e iha “korasaun rua ho ráma hana borus” sempre famozu kona-ba simbolu domin ba namoradu/a nian. Maibé bainhira domin ida ne’e hakat ba Matrimóniu, ita haree imajen ne’ebé ‘korasaun rua ho ráma hana borus” nakfilak ba “manu pombu rua ne’ebé kesi metin ho fita mutin” simboliza katak laran mós no laran maus entre feto ho mane wainhira kesi metin ona relasaum intimu domin nian. Atu koñese klean no komprende klean liután. Hakerek-na’in, sei aprofunda iha paragráfu tuir mai no sei hahú hosi liafuan «husu no hatan» tuir prosesu realistiku.

     

II.                HADOMI

      Hadomi mai hosi “fuan nu’udar prizaun ba isin lolon no kakutak nu’udar prizaun ba razões maibé emar idaidak nia vontade aprende, koñese, komprende sei finaliza ho arependimentu kona-ba hadomi loloos, hakerek-na’in, konvida emar hirak ne’ebé hatene realidade tuir etapa relasiona ho estrutura “hadomi nian”, entaun akompaña artigu ne’e, nia aventura to’o remata.

      Interesante tebes atu halo aventura kona-ba «hadomi» iha ita hotu nia hanoin relasaun entre moris nia esénsia loloos, nune’e, lalika laran triste tan «hadomi» tanba sentidu hosi moris mak domin no hadomi no sei simu felisidade rohan laek hanesan hatuur iha liña (h) entre Filozófu Fernando Safater ho Aristóteles, sira-nia korente pensamnetu liga ba konseitu felisidade. Domin ema idaidak nian transmite ba ema seluk só bele sente de’it maibé la kaer ho liman haree ho matan.

 

III.                         LIAFUAN HUSU

      Liafuan “husu” tenke “hein ho pasénsia” atu bele hetan “hatan/resposta” hosi “lia tatoli”, ne’ebé “fuan no hanoin/rasiu” deside iha “tempu” balun ne’ebé hatudu tiha ona no la’o beibeik ka liu ona momentu balun, maski kleur simu “rezultadu” maibé nafatin “kalma” hodi hein atu hetan “feto” ka “mane” ne’ebé ema idaidak nia sentimentu hatudu iha viajén moris nian, hodi sai parseiru/a moris tempóriu ka permanete to’o mate. No lia husu tenke uza maneira ka jestu tuir ema “mane” idaidak nia estratéjia rasik eh tatik ruma, hodi hato’o sentimentu “gosta” ba “feto” ida ne’ebé “fuan no hanoin/rasiu kapta metin” nia hakarak atu bele kaer realidade loloos iha prizaun domin nian. Nune’e, iha liafuan “hatan no hetan resposta” sempre simu ho «orgullu» ne’ebé nakonu ho “esperansa” hodi la’o hamutuk bá oin no presija tempu naruk atu bele foti desizaun ruma hosi “feto no mane” iha prosesu hadomi nian. No wainhira simu tiha lia tatoli hosi parte feto ka mane sei prova hosi prosesu hirak ne’ebé koloka iha parte tuir mai hodi dehan nune’e; molok atu koñese liafuan “domin” dahuluk ita hahú hateke ba realidade hosi esénsia “domin” nian mak ida ne’ebé loos, atu ita bele hatene hodi komprende termu “domin”, no “domin” ita bele dehan katak nu’udar sentimentu ida ne’ebé kle’an tebes iha “ema” idaidak nia hanoin (rasiu) ba ema seluk. Nune’e, wainhira ita ko’alia kona-ba “domin”, ita tenke iha hanoin katak “domin” falun metin hela liafuan hirak hanesan: hadomi, laran-monu, laran kona, hakarak nst.

      Fofoun, hasoru malun, hamnasa no kaer liman hodi fihir ba oin ho moe maibé fuan sempre julga fiar-an ka lae?  Ho liafuan simples hodi hatoo hela mak “obrigadu/a” tanba ó simu «ha’u» sai nu’udar «Ó»  nia (doben ka namoradu/a). Bainhira, hetan finálidade hosi “husu no hatan”, hadomi, muda ema-nia hanoin entre “feto no mane” tenke la’o tuir saida maka «fuan» ne’e nia hakarak iha segundu, minutu, oras, loron, semana, fulan no tinan, atu bá ne’ebé loos moris ne’e nia finalidade. Ba hirak ne’ebé sente an no simu realidade ne’e bele hamnasa maibé labele hamnasa maka’as tanba hadomi ema presija silénsiu ho vizaun moris sem ema seluk atu hatene klean.«SIGÍLU».

 

a)       

«Ha’u ain hakat, ha’u fuan sente no ha’u hanoin» kona-ba esperénsia ne’ebé ha’u nunka haluha iha moris, ba sé mak atu lee no ba sé mak atu komprende sentimentu ne’e no ba sé loos mak sei sai na’in ba fuan ne’e? Dala ruma ha’u hanoin maibé realidade tenke kanek iha fuan tanba fiar-an liu atu sai na’in ba «domin no hadomi» maibé nafatin labele tanba hatuur vizaun klaru maibé realidade emperiku de’it tanba moris iha liña ne’ebé hipotese liu no ema bele sente no sei konsiénte mós maibé trajédia hirak ne’e, hatudu direita no indireita hodi hatun ema ninia dignidade moris no dignidade katak komportamentu ne’ebé la’o neineik, kalma no sériu ka oin mós no respeitu mós ema seluk nia-an. Dignu/a; ne’ebé komporta-an ho dignidade loloos. Emar wain sofre tanba hadomi ema ida mesak no realidade tenke prense ho tristeza, no lakon konfiansa ba moris, lakon dignidade tan mout iha konseitu domin no hadomi nia prizaun maski silénsiu ho kanek, silénsiu ho hamnasa tan de’it hadomi ema sem limitasaun no esperénsia hirak ne’e hotu labele haluha leet de’it no ita presija hakerek maski konsiderasaun laiha maibé nafatin fiar-an, nafatin kalma, nafatin nakloke ba lia-loos, nafatin hatuur ita-an iha liña neutralidade hodi estuda frakeza kanek sira ne’e, bele sai sasukat ba ita-nia jerasaun sira liuhosi dalan úniku mak tenke sai inspiradór/a, motivatór/a nu’udár matadalan brillante ba sira bele aprende, ba sira bele iha koñesimentu klean, ba sira bele iha kapsidade atu hanoin, ba sira bele moris livre hodi tetu naksalak no loos, bele sai ema ne’ebé hatene valoriza ema seluk nian sentimentu moris.

b)      Ko’alia midar fofoun de’it wainhira matan no fuan hili seluk ita ho ita rasik mak hakanek malu tan domin no hadomi, dala ruma ita fó todan ba domin no hadomi maibé tenke konsiénte katak ema mak uja konseitu domin no hadomi lori estraga rasik nia neon no fuan no situasaun hirak ne’e hotu, hakerek-na’in rasik mós simu no sente beibeik tanba dala ruma fraku no labele moris iha situasaun nakukun ne’e maibé hanesan sasukat ba ema idaidak atu hanoin no toma atensaun atu hili dalan oinsá atu labele mout hela de’it ba hadomi ema ida mesak. Hakerek-na’in, ho onestidade kari sai tanba hahú hadomi feto wainhira sei tuur iha banku Pré-Sekundária, Sekundáriu no Universidade rasik sempre moris ho kanek tanba de’it hadomi ema nu’udár kriatura Maromak nian no hirak ne’e hotu eduka, hatudu dala, fó hanoin oinsá ita atu koñese domin loloos hosi hadomi ne’e rasik maski ita koko atu hadomi ema ida mesak, liliu feto maibé labele tanba mundu ne’e okupa hosi ema ba ema entaun moris ne’e tenke simu realidade kanek la’os atu tara an tan wainhira lakon hadomi hosi ema seluk. No dala ruma mós ita sedu ka tarde atu hadomi ema tanba ita seidauk difini ita-nia kapasidade atu lidera ita-nia hanoin no sentimentu moris no iha dalan klaran ita foti desizaun moruk ka nakukun hodi estraga an no lakon sentidu kona-ba moris. Hanesan mane nafatin fiar ba liafuan domin tanba Maromak hatene kria ema ho nia kapasidade obra matenek nian, ne’ebé konkretu maski emar wain sei dúvida no la fiar maibé ne’e mak realidade nu’udár ema ne’ebé iha neon no fuan atu justifika no fó razões hodi foti desizaun iha kualkér situasaun tanba ser humano mak na’in ba buat hotu no atan ba domin. Kona-ba esperénsia hadomi nian, hakerek-na’in sempre moris ho fuan moras ka kanek, tristeza, silénsiu no hirak ne’e hotu hatuur an ho pozisaun klaru katak domin hein hela no kanek, fuan moras maibé ne’e hanesan prosesu ida oinsá atu koñese klean no sai ema ne’ebé okupa fatin atu uja obrigasaun no komprensaun entre fiar atu hadomi ema iha loron tuir mai ho hanoin seluk! Atu hateten katak ema ne’ebé nunka moris iha tristeza nia prizaun, nia sei la hatene klean sentidu hosi domin no hadomi tanba Maromak mak na’in ba domin loloos. Hosi trajédia hirak ne’e, ita idaidak ne’ebé simu no ko’alia midar domin no hadomi sei simu mós moruk hosi domin no hadomi ne’e rasik, tanba realidade hosi feto ka mane wainhira atu hadomi ema ida presija haree ba «OIN, bonita/u ka beleza ema-nian no isin lolon ema-nian» no la haree ba ezisténsial kuidadu, onestidade, responsabilidade ho seriedade too dalan klaran dezeña de’it mak kanek no hafutar ho memória pasadu nian.

c)      Ohin loron, ita haree akontesimentu barak akontese hosi fatin ida ba fatin seluk tanba hadomi malun no ita bele haree akontesimentu sira ne’e, hatudu liuhosi média sosial hanesan (Facebook, Instagram no WhatSap) tanba la komprende uja too fin sai atan ba média sosial rasik no naksalak hosi sé, ema ka? Média sosial? Tenke husu no halo análise ba realidade konkretu ne’ebé hatudu iha ita idaidak nia matan, tilun ne’ebé rona, neon no fuan maibé nafatin delek tanba uja mak la hatene no kontrola an hosi tempu ba tempu no fin lakon moris, lakon estudu, lakon konfiansa, lakon vontade no harahun rasik dignidade umanu. Média Sosial moris iha era globalizasaun eh era teknolójia no kria hosi ema no ema uja hodi sai atan fila fali ba Média Sosial! Loloos tenke hatene hatuur an ho loloos tanbasá presija fó hanoin ba malun hanesan ne’e tanba hakerek-na’in ko’alia liu ba domin no hadomi tenke liga ho realidade atu nune’e, labele repete iha loron oin ho finjidu! Sé lae ema dehan bele bonita/u maibé fuan metan hanesan kafé Timor. Entre (Facebook, Instagram no WhatSap), ema kria hodi hetan osan no hariku nia-an no ita lae, sosa telefone uja osan hariku an ho tristeza no difisil atu muda ema enkuantu mais ema dehan para sibuk ho ha’u ida! Mais haree didi’ak, moris riku liu mak presaun no insulta hosi ema seluk! No ema seluk nia privasidade mós kari sai ba públiku liuhosi media social, hosi loron ba loron! No piór liu mak segredu kolega, familia, servisu nian ké sai iha status facebook no whatsap ba ema ne’ebé la hatene bele hatene. Ita bele konsidera katak mundu globalizasaun maibé ema-nia hanoin sei primitivu ba uja teknolójia hanesan Facebook, Instagram no WhatSap), baibain ita asesu ba internet gasta osan mak foin hetan informasões kona-ba asuntu importante ruma relasiona ho mundu no siénsia ne’ebé ita aprende iha eskola, kursu no universidade atu hatene lae maibé ba gasta osan no hariku an ho lia bosok no hamate an rasik tanba hetan hirus no ódiu malun liuhosi Média Sosial.

d)      Kestaun seluk liga ba média sosial no atan ba ema seluk nia hadomi bosok sira mak hatudu liuhosi hahalok partikular ne’ebe públika imajen pornogáfia, video porno, registu ID falsu hodi trata ema tan ódiu ka laran moras, individu ho individu no lideransa nasaun nian, fó númeru telefone sem koñese ema, video call molik, haruka ema seluk nia fotográfia sem koñesimentu hosi na’in, públika dokumentu segredu nasaun nian sem lisensa nst. Liliu foinsa’e hirak ne’ebé hala’o relasaun namoradu nian, foun koñese malun liu semana ka fulan hasai foto tau iha profile no sampul atu públika bele haree no halo komentáriu oioin hateten (suporta 100%, maun ho bin, apoiu laiha rezerva, ha’u-nia mundu, ha’u-nia buat hotu, you’re my everithing ka you’re my ending, Ó mak ikus ona mai ha’u) hirak ne’e hotu temporáriu no nunka permante iha era ida agora no romatiku foufoun de’it kuandu naksalak kois foto hamoos too la biban iha album Facebook nian entaun tenke tama ba status dehan (halo de’it ba ohin loron ó-nian no ha’u reza atu imi2 bele metin nafatin too mate)! Aaahhh, komesa kanek, laran moras, hirus, ódiu, la hase malun, la telefone, la haruka mensajen ba malun, hetan iha dalan oin buis ba malun, tolok, tuur konversa ho ema seluk kona-ba ema ne’e ninia privasidade! Hmmm... tanbasá tenke nune’e? Se sedu liu hadomi ka eh tarde liu hadomi? Hakerek-na’in, sujere de’it karik ba hirak ne’ebé dadaun ne’e, sei moris iha nakukun laran, tan hadomi nia namoradu koko tuur ho silénsiu, tenke seriu ba realidade moris, tenke hatuur an iha pozisaun klaru, tenke iha prinsípiu moris ne’ebé klaru, tenke badinas eduka beibeik ita-nia mentalidade, tenke neutralidade wainhira hadomi ema ida ne’ebé mehi atu realiza duni domin ho nia, labele fiar liu ema seluk sem koñese, sem hatene, sem iha relasaun kleur ho ita durante tempu naruk, sem kaer realidade konkretu, sem evidénsia basá domin ne’e abstratu no hela iha ita an rasik hodi produz hadomi ba saseluk ne’ebé ita presija hadomi duni maibé hadomi ema labele hili «bonita ka bonitu liu, se lae domina ho deskonfia! Labele hili sasan hanesan motor, kareta, telefone di’ak basá sasan hirak ne’e mundu nian! Labele mós fiar liu ema hirak hafutar an ho estilu gaul tanba liafuan gaul signifikadu katak (GAUL=gagal untuk lakukan hal yang baik, untuk orang lain) piór liután hadomi ema buka mak gostu ka goja ema-nia isin lolon hotu konta ba ema seluk dehan nia mós bele tanba gaul, no sempre tau laran ba rikeza no sasan ne’ebé bele foti nia sa’e a’as mak tun fali mai hanesan osan no bele akontese tanba ema rasionál sempre moris ho polítika manobra feto nia fuan! Fiar ka la fiar la’os kestaun maibé tenke seriedade atu akompaña hahalok brutalismu ka materialismu sira ne’e. Tantu feto ka mane no liliu domin kasian sira lalika kesi an ho ignorasia tanba ignorasia fin mak arependimentu. Hakerek-na’in, mós fiar ba ema hirak ne’ebé estuda dixiplina Filozófia ka hanaran filozófu sira, liliu iha Rai murak Timor-Leste maski sira la’os siéntista ba siénsia ruma maibé koko hakbesik an ba sira husu no halo esplika kona-ba oinsá atu buka tuir esénsia sira hosi moris ne’e nia ezisténsia tanba filozófu hirak ne’e loron ba loron sempre moris ho dúvidas maski emar wain hatuur ninia an dehan matenek no husik ba tanba natureza ema nian mak nune’e ona maski moris temporáriu maibé sira rekoñese sira-an nu’udár matenek na’in no iha istória Filozófia Antiga sira ne’e hanaran SOFISTA. Filozófu ho naran Sócrates hatene an dehan nune’e «SÓ SEI QUE NADA SEI» traduz ba Tetun «HA’U HATENE KATAK HA’U LA HATENE BUAT IDA». Ne’e mak ami hirak ne’ebé dadaun ne’e, sei aprende dixiplina Filozófia no buka tuir realidade hosi esénsia loloos kona-ba moris maibé la’os absolutamente klaru tanba laiha serteza atu difini saida de’it wainhira ita la iha koñesimentu no piór liután hirak ne’ebé mate-mate an loos dehan sira mak na’in ba DOMIN.

e)      Emar hotu-hotu iha fuan no emar hotu-hotu iha kakutak atu hanoin hodi halo esplikasaun maibé maneira diferentes sá tan atu hadomi ema ne’e susar no iha mundu sé maka difini Filozófia, Domin, Tempu, Anin, Maho We’en, Rai-Henek, Klamar, Anju, Maromak, nia difinisaun konkretu. Ita moris só hatene uja buat wain iha universu ne’e no sente saida mak bele sente maibé laiha ema ida sai na’in ba saida mak temi ona iha leten. Ba Inan feto sira ne’ebé hadomi ema ida ladauk nahas lensa fuan nian ukun tan seluk ida ne’e mak sei hakanek fuan ne’ebé mane iha hanesan Adão buka tuir hosi Eva hateten nune’e «Ó MAK ISIN HOSI HA’U ISIN; RUIN HOSI HA’U RUIN» ba ha’u Inan feton sira hakerek-na’in, sadik imi-nia laran moos no domin moos ne’ebé imi iha ka imi-nia onestidade, seriedade no responsabilidade sira hodi hatan ba Adão nia fraze ne’e liuhosi hakerek redensaun ka artigu ruma relasiona ho saida mak hatuur ba ne’e. Ida ne’e sujere de’it maibé la hola parte katak tenkesér! «Moris ho domin hanesan hela iha prizaun no hadomi ema hanesan atan ba mundu konkretu».

f)       Emar barak konsiénte ka sadar diri wainhira mout iha liafuan domin tanba hetan ukun hosi ema seluk nia neon/rasiu ka fuan too momentu ida hela de’it mak kanek ne’ebé prova ho fitar iha isin lolon moris. Ita fiar liu atu hadomi ema ida dúke ita-an ne’ebé valor liu buat hotu tanba ita-nia neon ka fuan governa hosi ema seluk nia manda no tenke konsiénte katak sé ha’u fiar ema seluk tanba domin no ema ne’e rasik tenke kuidadu, responsabiliza, valoriza, pasénsia, hatene klean sentidu hosi hadomi hodi salva dignidade humano ho seriedade. Maski hirak ne’e akontese tanba ezisténsia moris mak nune’e ona no ita labele fila fali ba pasadu só bele lembra no haktuir iha momentu ida ba momentu seluk hafutar ho isória moris ne’ebé hakerek iha memória emar idaidak nian. Dala ruma ita haree no rona iha ita-nia viajén moris nian, ne’ebé ezisti iha Rai leten ho trajédia oioin hahú nanis ona iha prosesu moris, wainhira ita hola parte iha sirkulasaun emar wain-nia leet ho karakteristaka moris la hanesan, ita hahú sente eh bele haree no rona mós maibé sentimentu lori emar wain haluha no la tau kestaun ba saida mak sei mosu iha loron oin katak domin lori ita tama iha prizaun triste nian, ne’ebé lidera hosi sentimentu no okupa ho razões oioin too tempu ignorasia prova ho arepedimentu maibé liu ona momentu ne’e só bele hanoin ka sente de’it mak oinsá atu dezeña kanek hodi hakerek iha memória istória moris nian.

g)      Sé ita fiar, ita sei sente no halo reflesaun iha tempu ruma ho nonok relasiona esperénsia ineskesida ne’e ka esperénsia fuan kanek ne’e, refleta duni ka lae? Ba aventura moris nian, karik! Ita sei moris, ita sei bele esplika ho fuan kanek ba ita-nia belun seluk liuhosi akontesimentu moruk ka nakukun nian, atu ema seluk bele fiar ho provas oioin hosi ibun ba ibun ka memória ba memória. Ha’u fiar maibé depende ba individu idaidak atu deskreve iha hanoin eh tau ba kestaun no konsiderasaun hodi dada hikas lia saudades ne’e, dala ruma ita haktuir ita-nia memória iha emar wain nia leet, halo ita lembra no silénsiu kona-ba relasaun domin ho lia SAUDADES rasik! Sente ne’e akontese duni iha viajén moris Rai leten nian, labele nega memória no hosi momentu ne’e sei lori ita sé de’it bele toma nota atu dada hikas pasadu ho sentimentu triste no bele mós tanis tanba ita sente fuan moras wainhira relasaun intima domin nian entre parseiru/a na’in-rua halo too dalan klaran la realiza ho komprimisiu domin iha mehi no ida ne’e úniku duni, no akontese duni maibé fiar ba karik! Domin ne’e hili fali nia iha momentu ida sei nakonu ho lembrasaun memória hodi loke fila fali ba pajina foun relasaun domin nian iha prosesu hadomi ho dúvidas tanbasá bele akontese fila fali relasaun ne’e entre «HA’U ho NIA» hakerek-na’in husu lisensa atu hatuur hanoin balun hosi Henry Thoreau, iha lian Indonézia hateten ″Manusia dilahirkan untuk berhasil, bukan untuk gagal″ hosi ne’e fanun hikas ita idaidak nia hanoin atu halo análiza no husu ba ita-an rasik katak tanbasá ne’e bele akontese fila fali mai ha’u? Simbles liu atu hatan ba mahusuk ne’e maka ″FIAR-AN MAK SIGREDU DAHULUK ATU ATINJI SUSESU″ no susesu ne’e ba saida mak ita hakarak no husu beibeik ba Maromak liuhosi orasaun, tan ne’e, ema ne’ebé fiar-an iha domin, servisu no estudu nian, na’in Maromak sei fó no fó ida ne’ebé ita-rasik la espera iha kualkér momentu ruma tan Nia hatene kria no Nia hatene hatuur ita iha Nia OIN. (Husu sei simu no kanek sei kura) maibé la hanesan uluk ona tanba ita fiar, ita sei manán lia-loos ne’ebé nakonu ho lia-loos Maromak nian. Ha’u la’os ema estuda Teolójia maibé ha’u mós aprende Teolójia no liafuan Teo katak Maromak no lójia katak siénsia atu klaru liu habadak de’it katak Teolójia maka siénsia ida ne’ebé estuda kona-ba Maromak. Atu klean liután tenke hahú husu no buka tuir esénsia loloos no dalan úniku liu mak reza beibeik maibé (tenke simu terus hafoin simu di’ak) tanba hahú hosi ita-nia sofrimentu pasadu sei hatán ho orgullu iha prezente. Ha’u koko halo analójia ki’ik ida liga ba realidade ohin loron, entre ema ho uma, wainhira ita ko’alia kona-ba EMA tanba «ema iha hanoin» no Filozófu, Rene Descartes dehan «PENSO LOGO EXISTE» atu halo uma karik tenke uja «HANOIN eh PENSO la’os uma mosu hanesan milagre no iha uma ne’e, presija kuartu hirak, sala hirak, odamatan hira, eskada hirak no hosi ne’e ita hahú identifka ona sofrimentu kona-ba sasan uma laran nian no wainhira hetan ona nia kauza mak ita hahú tama atu koloka sasan sira ne’e tuir nia fatin iha uma laran, se sasan ne’e kompletu ona entaun ita hahú moris iha susesu no progresesu maibé sei presija tan buat seluk hanesan dapur, haris fatin hafoin uma ne’e kompletu.

h)      Emar hotu hakarak moris iha felisidade «EUDAMONIA» no atu hetan rezultadu hosi felisidade ne’e rasik presija deszastre ruma foin simu maibé oinsá ita idaidak atu buka esénsia loos hosi felisidade ne’e, Filozófu Espalho, no naran, Fernando Safater hatuur iha nia livru ho  títulu orijinál: El Contenido de la Felicidad- Un alegato reflexiva contra supersticiones y resentimentos sita sobre felicidade a única coisa que conhecemos ao certo é a vastidão da sua demandapois nia hatutan «Talvez o que se posse com a felicidade é que somos incompatíveis com ela. Felicidade é aquilo que brilha onde eu não estou, ou ainda não estou ou já não estou». Hosi hanoin Fernando Safater nian, Aristóteles prova katak a felicidade é o bem maior desejado pelo ser humano e, por isso, suas ações serão em direção a esse fim. Para alcançar a felicidade, o ser humano precisa pautar suas ações na prática de ações virtuosas. Haree hosi korente pensamentu entre Fernando Safater ho Aristóteles, iha sentidu klean kuandu ita ko’alia kona-ba ema-nia moris no ohin loron, emar barak sente no simu felisidade ne’e rasik maibé felisidade ida ne’e koloka ba sé no na’in mak sé? Hmmmmm! Runguranga eh atu hanoin no hatuur ba loos sé? Maibé hosi felisidade ne’e, hakerek-na’in, sei koloka no hatudu relasaun entre namoradu sira-nian, ne’ebé hadomi malun no mout iha prizaun domin nian. Realidade ita rona, realidade ita sente no realidade emar wain konsiénte/ sadar no atu fó kulpa ba sé? Ha’u koko atu silénsiu iha minutu balun nia la’o, molok ha’u hahú haktuir ho seriedade no onestidade relasiona ho realidade ne’e, «tanis ne’ebé ezisti tanba kauza hosi fó an tan hadomi falsu», tanis ida ne’e naturalmente na’in mak «Inan feto sira» no ha’u la hatudu direita maibé hakerek atu emar bele interpreta no fó dalan ba emar hotu-hotu atu hanoin lesuk, situasaun ida ne’e sei metin no repete beibeik hosi jerasaun ba jerasaun karik, hakerek-na’in, falsifika realidade maibé ita koko atu haree puramente iha era ida agora tanba dominante hosi teknolójia ne’ebé ita uja hodi chating/SMS, kontaktu malun, video call ba malun, hakruka foto ba malun negativamente maibé realidade ida ne’e emar seluk konsidera hanesan felisidade ba sira-nia moris! Klaramente ne’e felisidade nakukun nian, okupa ho tempu mamuk goja isin lolon de’it, realidade ikus soe hela, hela ho esperénsia fuan kanek no atan ba gostu! Maibé ITA la hanoin ka? ITA la konsiénte ka? Kona-ba parseiru ne’ebé sei forma uma-kain ho ITA? Sé mak sei sai autór atu onestu ba nia-an rasik kona-ba hadomi mane ida? Difisil atu ita hetan no klaramente onestu ne’e? Tanba! Natureza emar idaidak nian diferentes no prosesu moris diferentes tantu iha mundu no Rai murak Timor-Leste. Teknolójia tama domina ema, ema lakon dignidade «VIRJEN» no haluha hatuur nia-an no fin fó kulpa ba domin no hadomi. Naksalak la mai hosi domin no hadomi tanba ema mak iha domin no na’in mós ba hadomi. Imi la sente no konsidera ema nia kuidadu no wainhira haree ida ne’e ″HA’U FUAN TANIS″ no «TANIS TANBA DIGNIDADE LA’OS TAN DOMIN NO HADOMI». «OIN NE’EBÉ NABILAN, HATAIS NE’EBÉ FURAK, HALO EMA WAIN MONU HO RAMA DOMIN NIAN NO IKUS RAMA DOMIN NE’E SONA BORUS KUITADU HELA DE’IT MEMÓRIA KANEK». No keta fó naksalak ba Inan/Aman basá, ita rasik la eduka no hanorin ita «NEON NO FUAN» fin fó todan Inan/Aman liman ain Maromak nian. Tempu uluk domin nia sentidu klean tebes no era globalizasaun domin falsu dominante no familia naksobu tan abut domin la kaer metin iha fiar no konsiderasaun tantu feto ka mane nune’e, ita bele asisti kazamentu wain tama sai fatin-fatin, ita haree ho matan no kaer liman, hafutar ho ai-funan no lampu rendah-rendah, han no hemu rame-rame, dansa hosi kalan too dader maibé too dalan klaran média sosial sobu sai naben tanba matan nia haree ka sei subar sentimeentu ba ema seluk hosi fen no laen nia haree. Bele furak iha matan maibé sei la furak liu natureza ne’ebé matak no hatudu ho kores oioin (ezemplu simples hosi kores hirak hanesan,tasi nia kor, lalehan, ai-tahan, duut nst).  Tuir mai ita kontinua halo aventura ba lia menon murak hosi hakerek-na’in  nia testu iha kraik nian maibé tenke lee ho silénsiu nakonu ho domin.

i)       Ha’u sukat tempu atu hadomi realidade kmo’ok hosi beleza Maromak nian ho rasiu ne’ebé taka metin ha’u fuan, segundu barak ha’u la sura no hahí, minutu barak halo ha’u difisil atu imajina, oras la’o la fila atu husu hodi hamahan isin lolon moris nian, loron, nafatin hela ho naran atu ha’u bele hatudu hosi realidade ezisténsia moris nian ho furak, semana deside lori ha’u atu hanoin ba ó-an ne’ebé kuidadu hosi wee, fulan hatudu mai ha’u atu hametin lasu hadomi ho silénsiu maski dezafiu bobar hodi harahun ha’u-nia sentimentu iha momentu liubá, tinan hanaruk konfiansa hosi kuidadu nia silénsiu ho fiar ne’ebé ó la hatene iha knu’uk fuan nian, sékulu hahú prepara-an ba lialoos hotu atu determina finalidade hosi hadomi ne’e ba ó, ne’ebé fuan julga atu fó hanoin iha loron la hanesan maski ha’u fuan kanek maibé ha’u nafatin forsa atu  bele kumpri desizaun hotu no ha’u taka matan maibé fuan husu ha’u ho kunfuzaun ba hadomi feto ne’ebé la’o la hatene hateke ba realidade kmo’ok sira, ne’ebé asegura hosi mahein nia promete iha loron liu ona, fulan no tinan ne’ebé la’o hodi hein nu’udar na’in ba lialoos.

Hosi ó, ha’u hadomi maski ha’u-an la prova ho razões fuan nian, ne’ebé laiha limitasaun atu serbi hodi dehan nune’e; «ha’u iha bodik ba ó no ó iha bodik mai ha’u» tan hadomi no respeita kriatura Maromak nian no iha sentru fuan nian, ne’ebé ha’u rasik labele ké klean atu hatudu no lekar ho onestidade ba ó-nia haree, iha matan hasoru matan hodi fihir atu fó razões klaru iha momentu hatuur-an iha emar seluk nia leet, hodi hamnasa iha emosaun nia knu’uk. Silénsiu hela hamaluk ha’u-an tan ó fuan julga realidade ba dúvidas ne’ebé ó iha maibé hanoin konvida ha’u atu hakruk ba valór moris ne’e, nune’e, hodi hatuur iha tempu naruk nia toba, tan moris komprova ha’u atu liberta feto ne’ebé fó ha’u hakmatek iha tempu naruk nia la’o.

Ksolok ho silénsiu maski ha’u la’o tan hadomi, konvida isin lolon hú hosi anin-nia malirin ho esforsu ne’ebé ó la imajina iha ó-an rasik, iha momentu naruk nia laran tan fuan ne’e, ha’u kuidadu bodik ba ó hanesan ran ne’ebé sirkula iha ha’u-an, sei lori konfiansa ba de’it ó-nia haree ba ha’u oin, ne’ebé nakfila la tuir situasaun inrealidade nian, ba matan nia haree hodi termina sentimentu moris ho razões oioin kona-ba ha’u-an. Lia barak ha’u kari, atu ó bele konsidera ho desizaun hosi isin lolon ne’ebé ukun hosi prizaun fuan-nian, ó rasik la haree ho matan too dadaun ne’e, maski ha’u halerik ba hadomi maibé ha’u tane liman ho seriedade, responsabilidade ho onestidade ne’e ba ó maski ó kunfunde ho ha’u-nia prezensa, la fó forsa ba ó fuan ne’ebé atan ba isin lolon moris, dala wain ha’u tuur hodi hanoin ba lialoos hotu ne’ebé deklara nanis ona hosi fuan, tan ha’u laiha lian atu ko’alia sai nu’udar na’in ba hadomi ó sem limitasaun.

Tansá kuidadu ne’e ba ó valor liu buat hotu, ne’ebé ó rasik la haree atu fó razões hodi identifika no hili sai sasin ba fuan ida ó hulan tun sa’e no ha’u rasik la prontu atu husik fuan ne’e tanis beibeik nu’udar atan ba lia folin laek sira, ne’ebé haleu iha ita-an hodi harahun espiritu forsa nian hosi nakukun nia hakarak ba esforsu tomak ne’ebé laiha respeitu ba kapasidade tempu no karidade sentimentu nian. Iha ha’u-nia la’o tan atu hadomi ó, iha ha’u nia esforsu atu fó respeita ó, iha ha’u nia silénsiu atu sai na’in ba onestidade ne’ebé ó la imajina, basá, ó mak uma ne’ebé fó mahon ba ha’u isin, klamar no espiritu moris, ne’ebé tane liman atu hadomi ho únikamente sentidu ida de’it sei la fahe ba seluk nia babeur ne’ebé obriga an atu helik lian bosok hosi fuan-nia hakarak, nu’udar mahein ba konfiansa. Ha’u deskreve tan ó fó ha’u silénsiu maski realidade ne’e, ó la espera tan ha’u sura sei la nahas ho esforsu iha tempu naruk nia la’o, maski ó la mehi ba hanoin ha’u maibé ha’u nafatin vale no tane aas kumprimisiu ne’ebé ha’u hatoo nanis nu’udar sasin ba domin, sei iha ka esforsu seluk ne’ebé hafutar ó hanoin atu harahun ha’u fuan ne’e, ba ó laiha razões atu esplika beibeik iha momentu ne’e no sei iha ka promete ne’ebé ó ko’alia la kumpri tuir espasu moris ne’e nian maibé atu hateten nune’e ba ó bele ka sai dalan ne’ebé naruk mai ha’u no mós atu ha’u bele la’o hodi hadomi ó mesak nu’udar hadomi rohan laek.

Nakukun ne’ebé ha’u an funu hasoru lori silénsiu mak sei manán ho haraik-an hodi husu nafatin ho fuan ba ó nu’udar feto ne’ebé hatene vale no kuidadu hadomi. Iha surat tahan ne’ebé ha’u deskreve mutin no furak tebes no letra ne’ebé ha’u hakerek metan no haree kapaz tebes maibé análiza ba hodi fó mai ha’u sentidu hosi surat tahan ne’e.

Ha’u prontu saran-an tomak ba ó tan hadomi no ha’u ema simples liu ne’ebé oferese moris tan atu hadomi ó no segundu la’o, oras la’o, loron la’o, semana hatuur iha fatin, fulan mantein tan sira maka na’in ba tinan, troka ba sékulu, sékulu fó ba dekada, nune’e hadomi ne’e la husu kole hodi julga ka trai sentimentu moris ne’ebé lulik iha ha’u fuan no neon.

Ha’u matan haree no dehan ba ó katak fuan ne’e husu ó-nia prezensa atu sai mahein iha toba kalan no tempu la’o la fó orden ba ema sé de’it atu saran-an ba hadomi presente hosi kriatura Maromak nian maka “Feto no Mane”. Tan ne’e, atu deskansa iha lia hirak ne’e nia sentidu hanoin konvida ha’u atu kontinua fiar ba prinsípiu ida ne’ebé la’o no laiha rohan maka tenik nune’e, sai ida ne’ebé ema seluk la imajina no imajina ida ne’ebé ó la hanoin hetan no bele la’o tuir instrusaun hosi moris ne’e iha, ba ida ne’ebé fiar metin nafatin atu moris ho loloos mak ida ne’ebe hatene vale dignidade moris ema seluk nian hanesan nia vale nia fuan rasik.

 

IV.             DOMIN EROS

 

Hakerek-na’in konvida lee-na’in sira dala ida tan, atu lee ho domin iha artigu ne’e nia sentidu tanba bele tulun mós ita oinsá hakat ba oin ho testu ne’e nia viajén no bele entende di’ak liu tan kona-ba domin «eros» rasik ninia kmo’ok loloos iha ne’ebé? Domin, “eros” absolutamente la’os negativa maibé presija purifika. Nune’e, haktuir hosi (Bento XVI, Deus caritas est – DCE, 4)O eros necessita de disciplina, de purificação para dar ao homem, não o prazer de um instante, mas uma certa amostrado vértice da existência, daquela atitude para que tende todo o nosso ser”. Ema nu’udar umanu kompostu hosi isin lolon, klamar no espiritu. No ita labele konsidera isin nu’udar buat aat basá, Maromak kria buat hotu mesak furak no di’ak iha mundu (cfr. Gn 1, 25). Maromak kria ema iha ninia totalidade mak (isin, klamar no espiritu), nune’e, wainhira Nia bolu “ema”: Nia bolu atu “hadomi” tuir domin ne’ebé hakerek ona iha ema nia isin lolon nu’udár feto no mane. «… the call to love as God inscribed in the human body as male and female» (WEST 2009, 29; 137). Iha Matrimónio, Maromak bolu feto no mane atu “hadomi” ho domin ne’ebé Nia rasik fó tiha ona ba ema ida-idak nia an. Nia kria feto no mane atu moris hamutuk no sai ida de’it hodi hakonu rai-klaran no harame mundu hosi jerasaun ba jerasaun atu la bele mohu ka naben (cfr.Gn 1,28).

 

V.                DOMIN STORGE HO AFEÇÃO

      «Storge», nia sentidu moris iha familia uma-kain sira-nian ne’ebé hanaran “domin familiar” (amor familiar), «Storge» indika hosi domin inan/aman nia ba oan-sira. Nune’e, escritór irlandes C.S. Lewis (1898-1963) fó hanoin katak domin Storge ho Afeção, Afection (cfr. LEWIS 2012, 39ss). Mak domin ida ne’ebé naturálmente  comum. Natural tanba relasaun daet hosi jerasaun ba jerasaun no ita bele haree ba hosi «sangue» (ran) nian ne’ebé sulin iha ita-nia isin lolon funsiona ho domin Inan/Aman nian, ne’ebé belit metin iha isin lolon too mate fahe malun iha mundu. Normalmente, wainhira ita moris mai hanesan oan ida, ita la moris mesak nune’e deit, maibé ita moris hosi domin entre inan/aman nian. Instinto natural fó tadak ka sinál katak hanesan oan, ita sempre moris hosi Inan/Aman ida de’it. No Inan ho Aman mós moris hosi família ida, hosi avó, visa-vó, no ran ne’e funsiona no sempre hatutan ba beibeik nune’e, nafatin no laiha rohan «infinito». Komum, tanba desde ita moris mai, ita simu tiha ona «afeção no carinho» hosi inan/aman, maun-alin no parente sira, maski ita foin consciênte“sadar” wainhira ita boot “adulto”. Ita-nia Inan/Aman sira nanis  hadomi oan ita, molok ita foin hatene atu hadomi ita-nia Inan/Aman sira iha momentu balun, molok ita boot no neon hahú nakloke atu hanoin kona-ba sé loos mak ha’u nia Inan/Aman.

 

Filozófu, Aristóteles (384-322 a.C), hatuur ninia hanoin kona-ba Inan/Aman nia hadomi «stergousin» ba oan sira desde moris mai, enkuantu, oan sira hadomi «philousi» Inan/Aman, liu tiha tempu balun, wainhira razaun ka sensibilidade funsiona. Nune’e, mak hatudu momoos razaun sira, tanbasá mak Inan ida sempre hadomi nia-oan liu buat hotu iha viajén moris nian iha mundu ne’e no iha lian Latim hateten; I genitori, infatti, amano i figli appena nati mentre questi amano i genitori solo quando è passato del tempo, e quando hanno acquistato giudizio o sensibilità. Da queste considerazioni risulta chiaro anche per queli ragioni le madri amano di più”. (Etica Nicomachea –EN, VIII, 1161b 25).

 

      Hosi família no parente sira ninia domin «Afeção no Carinho» mak neineik ba beibeik sei forma daudauk ita ninia kapasidade afetiva atu hadomi sira nu’udar sira hadomi tiha ona ita ho domin rohan laek. No esénsia hosi domin“storge” mak “consanguinidade” hatudu realidade hosi moris nia orijinalidade loloos katak moris hosi; «ran ida, bei-ala ida, jerasaun ida». Signifika relasaun “ran” mak sai kritéria ba existência domin nian. «But Afection has its own criteria. Its objects have to be familiar» (LEWIS 2012, 41). Ita hadomi malu tanba ita iha «relação familiar: …viza-vó, avó, aman, inan, maun, alin, tiun, tian, primu, prima, oan, bei-oan». No hadomi malu ho domin “afeção”familiar nian too fahe malun ba moris ho ema seluk maibé domin ne’e sempre hafanun ita sira-nia hanoin sira, hodi hanoin hikas nia ran maluk sira seluk ne’ebé moris mai hosi Inan-aman ida de’it no ita bele halo komparasaun ba nú hun ida karik ita haree momoos hela sentidu no finalidade domin ne’e rasik.

 

VI.             DOMIN PHILIA

      «Philia» nia esénsia hatudu ba domin amizade nian, hadomi hatudu ba malun nu’udar belun, belun ne’e entre mane ho mane, feto ho feto no feto ho mane. Basá maski iha ona inan, aman, káben, oan, família maibé nu’udar ema, ita mós presija belun ho domin inkondisional. (Relação amizade) ida ne’e bele mosu iha kualkér tempu ne’ebé de’it tanba ita ema hasoru malu beibeik hanesan iha eskola, servisu fatin eh hela besik malu ka viziñu nst. Bele mós tanba hela hamutuk durante períodu balun nia laran; iha semináriu, iha colégio, iha convento, iha quarantena, iha nivel académika nst… nune’e mós domin mosu ba ema idaidak nia talentu moris hanesan hobby futebool, basquetebol, músika, deseñu, kultura, pintura, toka viola, nst. Liafuan domin kmo’ok no realmente mosu sem konvida no derepente mosu liuhosi maneira oioin no bele mós mosu tanba idea brillante sira iha parte; filozófia, polítika, diplomasia, ekonomia, nst. No ita-nia relasaun domin“philia” entre feto ho mane ezisti mós liuhosi domin ne’ebé meramente tanba domin  amizade (hadomi malu nu’udar belun ne’ebé ho lialoos) no ezisti domin tanba namoradu/a (hadomi nu’udar doben ne’ebé iha atu hakat ba prosesu Matrimónio domin nian).

     

      “Philia”domin ne’ebé iha amizade no la limite de’it entre ema maibé hatudu mós domin ba buat ruma nia ne’eb’e esénsial tebes. Ita bele haree no hanoin ba konsietu filozófia; hosi philia “domin” no “Sophia”ka “Sabedoria”. Domin ba sabedoria ka domin ba matenek, hadomi “sabedoria” Belun ho“sabedoria”.Diferente ho Sofista “ema” sira ne’ebé konsidera sira-nia-an nu’udar «na’in ba sabedoria». Wainhira sira sente an nu’udar “na’in” bele hamosu tendência atu julga la’os ona tuir lia-loos maibé tuir fali interesse pessoal ka grupu nian hanesan elit polítika sira iha Timor-Leste no loloos polítika ne’e hola parte iha domin nia prizaun katak ukun tenke ho domin no atu hadomi povu sira hotu iha nasaun laran. Nune’e dala ruma tanba de’it interesse pessoal, ita bele saran fali ita-nia belun monu ba perigu nia laran no ikus belun ne’e bele oho-an tan de’it sentimentu nakonu ho sofrimentu oioin no bele mai hosi kolega, familia no nasaun rasik.

     

      Iha istória filozófia, Sócrates (470-399 a.C) ninia mate konsidera nu’udar resultadu hosi konflitu interese Sofista sira nian. Konseitu “philia” fó hanoin mós mai ita kona-ba amizade entre filózofu bo’ot Grego: Platão (428-347 a.C) no Aristóteles (384-322 a.C) nian. Iha expressão ida hateten nune’e: «Amicus Plato magis amica veritas»(cfr. GUSMÃO 2013, 37ss). Katak belun ho Platão maibé tenke habelun ho lia-loos. Habelun malu iha lia-loos mak dalan úniku atu apoiu malun no hatudu dalan loos ba malun liuhosi relasaun domin no estudu iha kualkér momentu wainhira sei moris no bele konsidera mós katak habelun ho lia-loos kesi domin intimu ne’ebé difisil ema seluk atu sobu iha momentu ruma. Aristóteles hatuur-nia liafuan dehan: «… atu salva guarda ba lia-loos, tenke halakon tiha sentimentu pessoal ka sentimentu ignorasia sira, ida ne’e kona-ba filozófia; maske na’in-rua habelun malu maibé hahalok sagrada liu mak hanai lia-loos ba malun to’o mate iha relasaun belun ne’e rasik hodi hatudu ba emar seluk atu banati tuir dalan loos, “almeno per salvaguardia la verità, lasciar perdere i sentimenti personali, soprattutto quando si è filosofi: infatti puressendoci cari entrambi, è sacro dovere onorare di piú la verità” (EN, I, 1196a 15). Ba Aristóteles, hatudu katak ema ne’ebé hola parte iha estudu filozófia, di’ak tebes tanba hatene hadomi nia-an rasik, hadomi sosiedade no hadomi nasaun ho domin kompletu, sé ita halakon tiha sentimentu pesoal ne’ebé dalaruma halo ita la brani atu kestiona “critica” no corrige iha ita-nia belun nia sira. Iha ita-nia relação amizade, diferensa idea bele ezisti, maibé respeitu mútuo tenke iha no tenke ezisti ba nafatin. Ida ne’e mak amizade loloos. Diferensa idea la’os sai obstákulu ba amizade maibé sai desafiu atu amizade ne’e dura no hetan ninia perfeição. Sé belun mak halo krítika, nia sei kritika ho argumentu ne’ebé mak ita hato’o. Diferensa ida ne’e halo ataque ba personalidade no nia buka liu mak ita nia fraqueza humana atu desacredita ita dúke hamosu idea atu confronta. Maibé dala-ruma mós akontese tanba de’it tauk lakon amizade, ita lakohi corrige ka hili ho nonok iha realidade injustiça. Ita ko’alia kona-ba philia, ita hanoin mós significadu profundu São João evangelista nian ne’ebé exprime relação amizade entre Jesus ho disípulu sira. No amizade entre Jesus ho Marta, Maria no Lázaro (cfr. Jo 11,5). Iha São João 15,9-17, wainhira ko’alia kona-ba mandamentu domin “agape” nian, nia apresenta relasaun Jesus ho disípulu sira, la’os ona nu’udar atan, maibé belun “philous”. La bolu ona atan maibé bolu hanesan belun. Basá atan la hatene saida mak nia na’in halo maibé belun revela segredu ba malu. Atan ho na’in iha Agape ne’ebé haketak tiha maibé belun ko’alia nakloke (terbuka) ba malu. No atan rasik hakru’uk ba na’i nia orden sira maibé belun mós hanoin hamutuk kona-ba buat sá mak atu halo ba oin hodi salva lia-loos ne’e folin ba beibeik iha emar seluk nia haree. Atan serbí nia na’i maibé belun fahe ba malu. «Ha’u bolu imi belun, basá, ha’u dehan sai loloos tiha ona buat hotu ne’ebé ha’u rona husi Aman» (Jo 15,15). Belun ne’e rasik sempre fahe experiência hamutuk iha momentu balun liuhosi emosionalmente; hamnasa, tanis, ksolok, susar. No memória ba amizade nian sempre sai matadalan ne’ebé nakonu ho liafuan saudades ne’ebé haktuir hosi knanu’uk oioin no ita bele toma nota hosi musika sira ne’ebé hananu, nunka lakon hosi hanoin. No liuhosi músika sira ne’e, hananu bolu hikas memória passadu nian, lori mai too presente no nunka haluha iha memória ema idaidak nian. Nune’e wainhira ita rona músika ne’e halo ita hanoin hikas istória pasadu ne’ebé dook tebes hosi ita-nia haree sira tanba músika ne’e iha ninia istória rasik ne’ebé liga diretamente ba experiência amizade nian. Maski ita rona beibeik músika pasadu nian halo ita imajina hetan akontesimentu kmo’ok hirak ne’ebé labele kaer ho liman no atu halo tuir fila fali hanesan uluk maibé ita la sente baruk ho realidade hosi loron kalan nian. Nune’e, enkuantu mais ita repete, tantu mais ita sente diferente hosi moris ne’e nia viajén.

 

VII.          DOMIN AGAPE

      Nune’e, hakerek-na’in koko atu dada lia mós ho domin“Agape’ ho liafuan seluk hanaran «domin incondicional»,  «Agape» hatuur nia-an iha domin ida ho ninia totalidade loloos no incondicional; no ita atu komprende di’ak liga ba domin “Agape” mak saran moris tomak no atu hadomi ema ida de’it too finalidade. Ita hakat ba Novo Testamento, ne’ebé kari sai liafuan kmo’ok relasiona ho domin  «Agape»  ne’ebé refere ba Maromak nia domin ba humanidade. «Maromak hadomi “egápesen” tiha ona mundu, tanba ne’e Nia fó ba “mundu”, Nia Oan Mesak, atu nune’e ema ne’ebé fiar iha Nia sei la lakon, no sei hetan moris rohan laek» (Jo 3,16). Ita bele haree hanoin hosi Jesus-nia liafuan sita haktuir hosi tempu antiguidade too mai era modernu sei nafatin buras hateten katak « domin  «Agape» bo’ot liu maka ema ida ne’ebé saran moris ba nia belun sira» (Jo 15,13). Nune’e, domin  «Agape»  mós contém hahalok no fó moris tomak atu hadomi eh saran moris tomak. No domin  «Agape» ida ne’e mak domin ne’ebé Jesus Kristu husu ba (São Pedro) atu halo ba Jesus ho Ninia Igreja. Igreja ne’ebé harí’i duni iha “São Pedro” ninia leten (cfr. Mt 16,18). Evangelho São João (21,15-17), hatudu diferensa entre Jesus nia mahusuk ba São Pedro nia resposta. Jesus husu domin «Agape» no São Pedro hatan domin“philia”. Iha tetum, ita labele nota maibé iha texto Grego nian hatudu ninia diferença. Iha primeira no segunda pergunta, Jesus husu: «Ó hadomi ha’u? «Agape me»? No São Pedro hatán: Ha’u hadomi Ó. Philô se»(cfr. ZAPPELLA 2014, ).Iha Texto ida ne’e nia sentidu apresenta katak domin  «Agape» mak “domin” ne’ebé Jesus husu. Hadomi ho domin  «Agape» signifika ema ida presija saran moris tomak atu hadomi ninia saseluk (os outros). Atu banati tuir mandamentu ne’ebé Nia haruka: «Imi sei hadomi malu nu’udar ha’u hadomi imi» (Jo 15,12). Haree ba São Pedro ninia martírio (saran moris  no mate iha cruz) sai duni sasin kona-ba domin «Agape» ne’ebé Jesus husu ona ba nia. São Pedro hatudu duni katak nia hadomi entaun tenke saran moris ba Kristu no Kristu nia Igreja rasik. Ita hotu ne’ebé moris hosi tempu ba tempu hetan vocação (vocation) atu partesipa iha  «domin total no incondicional» ida ne’e. La significa katak ita tenke mate iha cruz hanesan Jesus no São Pedro, la’e! Maibé sei hatudu hosi hahalok saran moris tomak liuhosi ita-nia disponibilidade atu serbí Kristu iha vida matrimonial eh vida celibatária.

     

      Disponibiliza ita-nia moris, no ita-nia-an rasik, kapasidade, talentu, tempu no buat hotu nebé ita iha atu tulun ema seluk. Hadomi signifika saran moris tomak. No razaun atu hadomi ema mak ho domin Kristu nian. «Nu’udar Aman hadomi tiha oan ha’u, nune’e mós ha’u hadomi tiha ona imi. Imi sei hela iha ha’u nia domin» (Jo 15,9). Ita hakmate ho nonok atu komprende lia murak ne’ebé hateten hosi São João, nia hakerek: «Maromak mak domin, ema ne’ebé hela iha domin sei hela iha Maromak, no Maromak hela iha nia» (1 Jo 4,16).

 

VIII.       MAROMAK MAK DOMIN.

 

«Deus é Amor. Deus Caritas est Hosi língua Grega ita bele haree mós ba língua Latina. «Iha Vulgata latina, liafuan agapan traduz ba deligere no philien traduz ba amare. Maibé laos vise-versa nu’udar buat sá mak ita espera. Liafuan agape rasik la traduz ba delictio, nem ba amore maibé ita halo traduz ba caritas» (SCHINELLA 2008, 31). Iha Latin ezisti verbu deligere tanba hadomi ninia substantivu mak amor, no iha domin. Maibé iha mós liafuan kmo’ok hirak ne’ebé sadere hosi domin ne’e rasik mak caritas, tatem: caridade, charity, tulun-malu. Liafuan hirak ne’e atu apresenta deit diferença entre: «Deus é Amor» no «Amor come caridade». Atu evita konfuzaun ita distingue tiha ho letra maiúscula «Maromak mak «Domin» no minúscula «domin nu’udar karidade». Halo karidade signifika ita fó eh fahe buat ne’ebé ita iha hodi tulun ema ne’ebé presija duni tulun hosi ita. Soin ne’ebé ita hetan bele tulun mós ema seluk tanba domin eduka ema atu serbi no hanorin dalan loos ba ema seluk. Sorti ne’ebé ita hetan bele tulun mós ema seluk. Maibe presija purifika didiak ita-nia motivu katak ita fó tulun la’os tanba ita atu lakon buat hotu maibé fó tulun tanba domin, nomós la’os kontrola ita-nia riku-soin tomak, tulun ema la’os tanba orgullu pesoal, nune’e tulun saseluk la’os tanba buka oin, no la’os mós atu manán votu hanesan iha eleisaun, maibé fó tulun tanba obrigasaun hosi valór “Domin” inkondisionalmente ezisti no horik nanis kedas iha moris nu’udar ema kriatura úniku iha mundu. Ita fahe tanba uluk nanain ita simu ona nu’udar “don eh liurai” husi Nai Maromak. Nu’udar Papa Bento XVI dehan: «Quem quer dar amor, deve ele mesmo recebê-lo em dom» (DCE, 7). Nune’e «domin nu’udar karidade» signifika katak ema idaidak fahe no hatutan buat nebé ita iha ba ema seluk. No haree hosi klalaok domin nian, ita koko fó ksolok ba buat ne’ebé ita iha atu tulun ema seluk. Karidade supera justiça. Sé justiça haruka: “fó ba ema buat ne’ebé ninian!”; (karidade hamaus ita atu: fó ba saseluk ne’ebé nia laiha). Meramente halo karidade katak fahe ba ema ne’ebé laiha no fó ba ema ne’ebé presija.

 

Mai ita hamutuk halo aventura ba domin-nian tanba sei  nahas viajén, hosi ita lian riko-soin nasaun nian mak Tetun ba grego, hosi grego ba latin no husi latin mai italiano. Ema italiano/a sira iha expressão kmanek kona-ba domin: «Ti voglio bene». Baibain traduz ba lian Tetun karik katak nune’e: «Hau hadomi Ó. Eu te amo, I love you» ne’ebé literalmente dehan: «Hau hakarak diak ba Ó» (cfr.SRI 2007, 45ss). Expressão ne’e kompostu hosi: Ti (Ate: ba ó); voglio bene (hau hakarak diak); husi verbu «Voler bene =hakarak diak». Nune’e hadomi signifika hakarak diak ba ema seluk. No iha Catecismo Igreja Católica nian (CIC) sita São Tomas de Aquino nia obra Summa Theologia, I-II, 24,1 hanorin nune’e: «Hadomi katak hakarak diak ba ema seluk. Amar è querer bem a alguém» (CIC, 1766). Nune’e ita hadomi signifika ita hakarak diak ba ema seluk. Konseitu «hakarak diak» ida ne’e la’os iha sentidu buka lukru“osan”eh buka benefisiu ba an rasik, maibé refere ba hahalok sakrifika «an-rasik» atu ema seluk bele hetan «diak, kmane’ek, ksolok no filisidade». Diferente ho hahalok ignorante sira ne’ebé hakarak sakrifika «ema seluk» atu hetan «diak» ba «an-rasik», Hahalok ignorante hamosu tendência atu instrumentaliza ema seluk. Nune’e, ita presija consciênte (sadar) no distingue didiak entre: lovinghadomi no using uza, keta husik ita-nia an atu ema seluk uza. “… not to let ourselves be used” (cfr. SRI 2007,5 ss). Keta husik ema seluk uza deit ita ba ninia satisfasaun pesoal.

 

Aventura seidauk nahas iha testu ne’e nia viajén! Nune’e, ita koko haree mós hosi Novo Testamento (NT), no ita fila uitoan ba Antigo Testamento (AT) ho «indicação importante ba livru Cântico dos Cânticos, ne’ebé tuir interpretação ohin loron nian, livru ne’e contém poesia sira ne’ebé consideradu nu’udar knananuk domin iha festa nupcial israelita sira nian, ne’ebé tane aas domin conjugal» (cfr.CDE, p. 6). «Atu exprime idea kona-ba domin, ebreu sira uza verbu aheb no sustantivu mak ahabah ne’ebé iha Gregu traduz ba liafuan ha’at (4): eros, philia, agape no storge. Maibé storge la mosu iha Bíblia grega» (SCHINELLA 2008, 29). Papa Bento XVI hakerek ona katak iha (AT) língua ebraica nian iha liafuan rua (2) atu indica domin: «liafuan dodim ne’ebé exprime «O amor ainda inseguro, numa situação de procura indeterminada» no substitui ho liafuan ahabà ne’ebé iha AT versão Grega nian, traduz ba agape; Karakterizadu nu’udar concepção bíblica kona-ba domin» (DCE, 6), saida mak domin ahabà? Papa Bento XVI dehan: Este vocábulo exprime a experiência do amor que agora se torna verdadeiramente descoberta do outro, superando assim o carácter egoísta que antes claramente prevalecia. Agora o amor torna-se cuidado do outro e pelo outro. Já não se busca a si próprio, não busca a imersão no inebriamento da felicidade; procura, ao invés, o bem do amado: torna-se renúncia, está disposto ao sacrifício, antes procura-o (DCE,6). Dala barak iha relação amizade mosu hahalok hakarak impõe no instrumentaliza ema seluk: tanesan ho Ditadór-domin ne’ebé lori domin nia naran atu obriga ema seluk tuir nia hakarak pessoal (egoismo), nune’e laiha ona fatin ba hasoru malu (Espaço para o encontro) no laiha ona tempu ba diálogo (Tempo para compartilhar). No dala ruma tanesan mós ho Imperadór-domin ne’eiha ibun dehan hadomi maibé hahalok hatudu «usa» ema seluk ba projetu pessoal (egocentrismo), nune’e, laiha ona fatin ba ema seluk (Espaço para o outro) no laiha ona tempu atu rona ema seluk (Tempo para recolher). Hosi textu iha leten Papa Bento XVI apresenta experiência domin nu’udar «experiência de descoberta do outro» nune’e, hadomi signifikadescobreno buka tuir “existência ema seluk nian. Hadomi signifika rekoñese katak «Para além deha ha’u» existe mós ema seluk, hadomi, halo ita koñese no koñese ema seluk ninia existência. Livru “Gênesis haktuir enkontru ida ne’ebé nakonu ho surpresa: descoberta. Enkontru dahuluk entre Adão (mane) ho Eva (feto) ne’ebé hamosu kedas ona sentimentu maravilha hosi Adão ba ninia saseluk: Eva. «maibe domin la’os sentimentu deit (sentimentu BA no MAI) no sentimentu bele sai nu’udar «maravilhosa centelha inicia»l deit maibé la’os totalidade domin nian. «O amor não é apenas um sentimento, «os sentimentos vão e vêm». O sentimento pode ser uma maravilhosa centelha inicial, mas não é a totalidade do amor» (DCE, 17). Nune’e, saida mak domin? Domin katak descoberta do outro. Wainhira Adão haree Eva, Adão dehan saida! Dadolin kmane’ek hodi simu hasoru Eva ninia prezensa, haree tiha Eva, Adão dehan: «Ó mak isin hosi hau isin; ruin husi hau- ruin» (cfr. Gn 2,23: Esta é, realmente ossos dos meus ossos e carne da minha carne). Adão buka hatene ninia an iha Eva, nune’e, hadomi signifika sai hosi ita-nia an (egoismo) hodi ba hasoru ema seluk (o outro), basá iha ema seluk ita hetan descobre ita nia-an si mesmo.Domin nu’udar “O Cuidado do Outro” Papa Bento XVI, apresenta mós experiência domin nu’udar experiência do cuidado do outro pelo outro.

 

Ohin loron, realidade ne’ebé kesi ho domin hahú mihis no lakon ninia sentidu balun tanba domina ho ignoransia emar wain-nian maski difisil atu muda ema seluk nia hanoin maibé liuhosi hakerek ema bele toma nota relasionamentu kona-ba akontesimentu ne’ebé dadaun akontese iha ema idaidak nia moris loroloron nian no ha’u hanoin kona lia murak hosi Mãe hatudu liuhosi domin hateten ho mata ween iha silénsiu nian sentidu katak «Oan! ha’u fuan tanis wainhira ha’u haktuir trajedia real ne’e ba emar hotu atu rona tanba imi-nia istória ne’ebé hahú ki’ik too boot, durante ha’u sei moris, imi sei iha ema seluk nia liman laran no sai atan ba ema seluk hosi tempu ba tempu too ami-nia moris falun ho istória tristeza, dodok, rahun, laiha folin, naben, laiha dignidade umanu iha tiun sira-nia matan, ibun, neon, no tilun tan loron-kalan ami sempre simu lia tarata, diskrimina, turturasaun no sai servidór hanesan atan ba moris familia uma laran, too bin no maun sira forma uma-kain, balun lakon estudu no piór liutan nunka asesu ba edukasaun. Tanba Inan ida simples liu, ki’ak liu no laiha buat hotu atu salva oan imi hosi moris iha ema-nia haree ho mata ween moris no ami laiha forsa atu hasoru tiun sira-nia asaun ne’ebé kroat eh tarak iha momentu ne’ebá tanba idade sei naton no neon sei nurak, ko’alia la hatene, direitu laiha, kapasidade laiha liu hanesan ho emar seluk ne’ebé iha familia bele tulun sira-nia moris loroloron, liliu hahan, hatais, hela fatin, domin, sasan no hirak ne’e hotu la vale ba ami Inan domin. Riku-soin nu’udar ha’u-nian Inan mak domin no sai matadalan, inspiradóra, motivatóra no  sempre riku orasaun, riku simplisidade,  riku edukativu, riku hadomi, riku domin, riku mentalidade, riku paz, riku unidade, riku natureza nia kuidadu, riku étika pozitivu, riku moral, riku vizaun, riku hamnasa, riku hase ema, riku onestidade, riku kuidadu, riku espiritu voluntarismu, riku resposabilidade, riku asaun karidade, riku valor moral, riku koñesimentu kuidadu, riku kapasidade responsabilidade, riku esperénsia moris, riku respeita, riku asaun prátika, riku pasénsia, riku lianguagem konstrutivu, riku espirítu luta no riku kontribuisaun ba domin. Maski ami-nia Inan domin ne’e la koñese saida mak edukasaun maibé ninia dedikasaun nia kumpri ninia obrigasaun nu’udár Inan ida ne’ebé moris iha mundu ho responsabilidade moral.

 

Ami-nia ispiradóra, hadomi no kuidadu ami liuhosi ninia espirítu luta ne’ebé todan tebes maski emar wain preokupa ho moris real ne’ebé ami-nia Inan domin hasoru hosi loron ba loron, maski moris ho (to’os, fa’an produtu lokál no fa’an modo) hodi fó moris oan-ami to’o boot no dudu ami ba eskola, maski ami-na’in hitu no na’in neen asesu ba eskola maibé la konsege remata sira-nia estudu problema tanba laiha osan no ikus bin, maun no alin sira deside hari’i uma-kain atu bele sente moris nia ksolok, ne’ebé durante ne’e haree ba Inan domin nia moris tanba Inan domin servi ho forsa tomak ne’ebé gasta tempu barak hanesan kosar metan, mata ween, forsa físiku nian, atu fó resposta ba domin tomak nia obrigasaun hanesan Inan domin ida. Inan domin, nia lia menon ba ami-na’in hitu mak; tenke hadomi malun, respeitu/a malun, tulun malun, rona malun, eduka malun, fó solusaun ba malun, servisu maka’as iha kualkér momentu, tenke onestu, tenke tulun ema seluk no sai ezemplar ba emar hotu-hotu la’os de’it iha uma-laran maibé importante liu iha fatin públiku sira hodi tane aas dignidade familia nian.

 

Liafuan domin, ne’ebé tatoli hosi Inan domin ba oan ha’u, ne’ebé dadaun ne’e, sei kontinua hala’o estudu iha universidade katak: tenke hadomi emar hotu, tenke hadomi natureza, tenke hadomi uma lisan, tenke hahalok di’ak, tenke estuda no estuda maka’as, labele halo problema ho ema seluk, rona emar seluk nia ko’alia, tulun emar seluk iha situasaun difisil, fó solusaun ba ita-nia problema rasik, tenke onestidade ba konfiansa ne’ebé hetan fiar hosi emar seluk, tenke profesinalismu iha mentalidade, tenke kaer metin prinsípiu luta atu manan frakeza sira iha kualkér tempu, tenke reza beibeik, tenke ativu iha Maromak nia prezensa, tenke sai lalenok ba emar seluk, lalika fati-an aas liu emar seluk no pasénsia mak sei determina solusaun final iha viajén moris ho simplisidade no rona emar seluk nia frakeza hodi sukat distansia moris iha mundu tanba moris la’os kompetisaun maibé moris atu kompleta malun.

 

Mahusuk ba moris no korajén ba hili kuda iha ha’u neon no fuan, ha’u deside atu salva sira liuhosi estudu no orasaun moris nian laiha limitasaun, liliu ha’u Inan domin, nomós bin, maun no alin sira hotu no esforsu Inan domin nian, ha’u sei la sura no sukat hanesan lalehan ne’ebé aas no tasi ne’ebé luan.

 

Hakerek-na’in sei hatuur mós poezia rua atu fortifika artigu ne’e, maski la furak iha emar-nia lee maibé presija kapta iha neon no kuda iha fuan nu’udár fini sentimentu nian hosi ha’u ba emar hotu tanba ezisti ha’u, sei ezisti mós emar seluk mak belun lee-na’in sira.

 

a.      POEZIA

HAMNASA TAN Ó-NIA FILISIDADE


Hahí ba kmo’ok moris rohan laek ne’e..!

Iha ó-nia filisidade moris...

Ho razões oioin iha segundu nia deskansa...

Ha’u koko atu silénsiu ho mata ween fuan-nian...

Tan ó matenek ho onestu ba lia murak wa’in tebes..

Maski minutu la’o ho lalais, no ha’u rasik la koñese...

Hakerek iha ha’u nia livru memória nian...

Ha’u haree kmo’ok moris hosi realidade ne’ebé liu ona...

Basá... anin hú no lori lia sem lisensa atu hahí fila fali momentu ne’e...

Ó mosu ho tristeza mai ha’u nia imajinasaun...

Hosi ne’e, ha’u kompromete atu vale no kuidadu Ó...

Maibé iha ó-nia hanoin sei falun hosi filisidade silensioza seluk...

Ha’u tuur hodi rona ho mata ween ne’ebé sulin neineik...

Tan lia murak ne’ebé anin lori taka metin ha’u-nia hanoin...

Iha oras ne’e, ha’u monu ho emosaun, tan fuan ne’e na’in mak Ó...

Ó kari no lekar, ha’u nia filisidade iha uma mahon nia laran...

No ha’u fuan tanis tan rona lia moruk hosi ó ibun ne’ebé laiha tarak,

Ha’u nafatin hein ó-nia prezensa...

Maibé ikus, Ó la’o ho nonok husik hela ha’u mesak,

 Tan hakarak hamnasa ho filisidade folin laek...

Ohin ó-nia filisidade... no ha’u hamnasa ho silénsiu...

Ha’u  la prontu atu fakar mata we’en fuan nian iha Ó oin...

Tan ha’u fuan forsa tebes atu simu realidade sem filisidade hosi Ó...

Momentu ne’e kedas ha’u nia komprende sadik ha’u..

Hodi dehan, liu ona momentu ne’e...

Simu ba realidade ne’e ho arrepende..!

 


 

b.    POEZIA

HA’U-NIA ORASAUN MAK DOMIN NE’EBÉ Ó LA IMAJINA.


Ó la sente moris ne’e nia viajén too ona iha ne’ebé?

Haksolok tan ita hotu moris iha domin ne’e nia knu’u...

Dala ruma ita moris ho haksolok liu buat hotu... no la imajina...

Roda viajén nian too ona ne’ebé... nune’e mós liafuan...

Domin ba feto ne’ebé bonita no beleza naturál mundu nian...

Ó la sente ka moris ne’e na’in mak domin...

Ha’u koko hasoru Ó iha kualkér momentu ne’ebé...

Ita rua la espera no planeia iha roda moris ne’e nian...

No derepente moris ne’e obriga atu halo viajén ho hanoin...

Ne’ebé diferente iha situasaun ne’e nia inísiu...

Ha’u la espera no imajina iha momentu ne’e...

Atu hasoru Ó nu’udar na’in ba realidade viajén nian...

Wainhira ha’u haree no hasoru Ó... sentimentu ne’e...

Obrigada ha’u atu estima Ó... ho imajinasaun ne’ebé...

Belit iha ha’u-nia hanoin too Ó rasik la imajina...

Iha momentu ne’e liu ona no lakon ona hosi Ó-nia hanoin rasik...

Maibé roda moris ne’e sadik ha’u fuan no neon atu imajina beibeik Ó...

Oin ne’ebé bonita falun metin ha’u-nia natureza moris nian...

No iha momentu ne’e kedas ha’u koko atu koñese Ó oin...

Liuhosi ha’u-nia orasaun kalan nian tatoli ba Ó...

Maski Ó la sente iha Ó-nia toba kalan ho silénsiu...

Ha’u husu no husu atu Ó bele iha istória kona-ba mehi kalan nian...

Entre ha’u no Ó iha momentu ita hasoru malun...

No liu ona momentu ne’e... maibé ha’u koko atu hakerek Ó oin...

Iha ha’u-nia livru imajinasaun nian kona-ba Ó...

Ha’u fiar no Ó-rasik la espera kona-ba ita-nia hasoru malun...

Maibé Ó fihir subar ha’u no ha’u-rasik laiha hanoin atu...

Haktuir kona-ba imajinasaun ne’e iha roda viajén nian...

Nune’e ha’u la konsege buka tuir Ó naran atu ha’u bele...

Hatene no hakerek iha ha’u-nia orasaun kalan nian...

Iha ha’u-nia deskansa kalan... maski Ó toba no mehi kmo’ok...

Maibé HA’U-NIA ORASAUN MAK DOMIN NE’EBÉ LA IMAJINA...

Ha’u sente Ó la espera no ha’u mós la espera Ó atu sente entre moris ne’e...

Nia viajén too ona ne’ebé no na’in loos mak sé...

No ha’u rasik la kole atu imajina de’it Ó too ha’u-nia viajén...

Moris ne’e hakat ba domin seluk nia natureza ho Ó oin ne’ebé furak... sempre...

Moris iha ha’u-nia mundu imajinasaun nian...!

 

Hosi tempu ba tempu iha realidade


 

      Hakerek-na’in atu konklui de’it katak wainhira ita ko’alia kona-ba esperénsia ineskesida liga ho domin no hadomi, esperénsia ineskesida sentidu klean tebes kabe ba memória ne’ebé emar nunka haluha iha moris tomak no haree ba domin katak sentimentu emar-nian ne’ebé naturalmente ezisti nanis ona iha feto no mane nia-an. Hadomi mai hosi “fuan nu’udar prizaun ba isin lolon no kakutak nu’udar prizaun ba razões. No hadomi mak sentimentu intima entre ema ida ho ema seluk tan ne’e, wainhira ita hola parte iha prizaun domin nian, ita rasik sente no wainhira ita hadomi ema ida no ita rasik simu realidade hosi domin ne’e rasik. Entre domin no hadomi iha mós “Domin Eros absolutamente la’os negativa maibé presija purifika. «Domin storge ka domin familiar», nia sentidu moris iha familia sira-nian ne’ebé hanaran “domin familiar(amor familiar), «Storge» indika hosi domin inan/aman nia ba oan-sira. «Philia» nia esénsia hatudu ba domin amizade nian, hadomi hatudu ba malun nu’udar belun, belun ne’e entre mane ho mane, feto ho feto no feto ho mane. «Domin Agape» hatuur nia-an iha domin ida ho ninia totalidade loloos no incondicional; no ita atu komprende di’ak liga ba domin “Agape” mak saran moris tomak no atu hadomi ema ida de’it too finalidade. No Maromak domin ninia esénsia loloos.

      Hakerek-na’in, deskreve artigu ne’e, atu tulun emar hotu-hotu bele entende didi’ak kona-ba relasaun domin no hadomi, maski artigu meramente iha lee-na’in sira-nia rasiu maibé hakerek-na’in, fiar bele katak loke lee-na’in sira-nia hanoin oinsá atu hadomi ema ho domin loloos nomós espera katak sei iha krítika no sujestaun balun hosi lee-na’in sira relasiona ho artigu ne’e. Hosi aprende ita sei koñese, hosi komprende no ita sei hatene.

 

Bibligráfias no fontes asesu:

 

1.      Htts://www.vatican.va/content/francesco/it/messages/lent.index.hmtl.

2.      Gusmão, Martinho G. Da Silva, Hans-Georg Gadarmer; Penggagas Filsafat Hermenetik Modern yang Mengagungkan Tradisi, Kanisius, Yogyakarta 2013.

3.      Lewis, Clive Staples, The Foour Love, Willian Collings, London 2012 ( 1960); SCHINELLA, Ignazio, Eros e Agape nell’ enciaclis di Benedetto XVI, Deus caritas est, Editoriale progetto 2000.

4.      Consenza, 2008; SRI, Edward, Man, Women and the Mystery of love: Pratical Insight from John Paul II’s Love.

5.      Safater, Fernando, o conteúdo da felicidade, 1995.

6.      Htts:/www.felicidade.arist/pensador.com

7.      Vincent, Norman, Peale, You Can If You Think You Can, 1974.

            Loron, asesu, 09 Marsu, 2020.